فدای سوز دل مطربی که گفت به ساز
در این خرابه چو منزل کنی بسوز و بساز
چنان ز سنگ حوادث شکست بال و پرم
که عمرها به دلم ماند حسرت پرواز
کنم به زیر پر خویش سر به صد اندوه
چو مرغ صبح ز شادی برآورد آواز
گره‌گشا نبوَد فکر این وکیل و وزیر
مگر تو چاره کنی ای خدای بنده‌نواز
به پایتخت کیان ای خدا شود روزی؟
که چشم خلق نبیند گدای دست‌دراز
در این خرابه به هر جا که پای بگذاری
غم است و ناله و فریاد و داد و سوز و گداز
گهرفشانی طوفان گواه طبع من است
که در فنون غزل فرخی کند اعجاز
فرخی یزدی
بهار ار باده در ساغر نمی‌کردم چه می‌کردم؟
ز ساغر گر دماغی تر نمی‌کردم چه می‌کردم؟
هوا تر، می به ساغر، من ملول از فکر هشیاری
اگر اندیشه‌ی دیگر نمی‌کردم چه می‌کردم؟
عرض دیدم به جز می هرچه زان بوی نشاط آید
قناعت گر به این جوهر نمی‌کردم چه می‌کردم؟
چرا گویند در خم خرقه‌ی صوفی فرو کردی
به زهدآلوده بودم گر نمی‌کردم چه می‌کردم؟
ملامت می‌کُنَنْدَم کز چه برگشتی ز مژگانش؟
هزیمت گر ز یک لشکر نمی‌کردم چه می‌کردم؟
مرا چون خاتم سلطانی ملک جنون دادند
اگر ترک کُلَهْ افسر نمی‌کردم چه می‌کردم؟
به اشک ار کیفر گیتی نمی‌دادم چه می‌دادم؟
به آه ار چاره‌ی اختر نمی‌کردم چه می‌کردم؟
ز شیخ شهر جان بردم به تزویر مسلمانی
مدارا گر به این کافر نمی‌کردم چه می‌کردم؟
گشود آنچه از حرم بایست از دیر مغان یغما
رخ امید بر این در نمی‌کردم چه می‌کردم؟
یغمای جندقی
جهان بگشتم و آفاق سربسر دیدم
بمردمی اگر از مردمی اثر دیدم
درین زمانه که دلبستگیست حاصل او
همه گشایشی از چشمۀ جگر دیدم
امید منفعت از خلق منقطع شد از آنک
مزاجها همه پر فضلۀ ضرر دیدم
بچارمیخ بلا چون خر ربابم اسیر
ز زخمها که ازین چرخ پرده در دیدم
بنالم از کسی از بد همی بنالد ازآنک
ز روزگار من از بد بسی بتر دیدم
ز گونه گونه بلا آزموده ام لیکن
فراق یار خود از شیوۀ دگر دیدم
ز من مپرس که آخر چه دیدی از گردون
هرانچه دیدم ازین سفله مختصر دیدم
ز طاس گردون زنار بردمید ازانک
زبس کش از نم مژگان خویش تر دیدم
ز چیست ابره و این حشو پوشش گردون
که من هنوز ازین کسوت آستر دیدم
چو مردمی و وفا نامم از جهان گم باد
وفا ز مردم این عهد هیچ اگر دیدم
گناه موجب حرمان بسیست در عالم
ولیک صعب ترین موجبی هنر دیدم
دهان بچرب زبانی کسی که نگشادست
ز سوز سینه چو شمعش گرفته سر دیدم
چو کوه هر که بیفشرد پا بسنگدلی
ز لعل ناب ورا طرف بر کمر دیدم
بدان ز پوست برون آمدم که همچون رگ
چو راست بنشستم زخم بیشتر دیدم
بطبع فتنه برین قوم فتنه گشت ازآنک
ز عافیتشان یکباره بر حذر دیدم
ز روزگار همین حالتم پسند آمد
که خوب و زشت و بد و نیک بر گذر دیدم
کمال الدین اسماعیل
تاپیک شعری که تازه ایجاد کردم:
سیف فرغانی:
دنیا که من و ترا مکانست
بنگر که چه تیره خاکدانستپر کژدم و پر ز مار گوری
از بهر عذاب زندگانستهر زنده که اندروست امروز
در حسرت حال مردگانستجاییست که اندرو کسی را
نی راحت تن {نه} انس جانستدر وی که چو خرمنت بکوبند
گر دانه بکَه خری گرانستبیدار درو نیافت بالش
کین بستر از آن خفتگانستاین دنیی دون چو گوسپند است
کش دنبه چو پاچه استخوانستزهریست هزار شاه کشته
مغزش که در استخوان نهانستدر وی که شفا نیافت رنجور
پیوسته صحیح ناتوانستاز بهر خلاص تو درین حبس
کندر خطری و جای آنستدست تو گسسته ریسمانیست
پای تو شکسته نردبانستنوشش سبب هزار نیش است
سودش همه مایهٔ زیانستناایمن و خوار در وی امروز
آنکس که عزیز انس و جانستچون صید که در پِیش سگانند
چون کلب که در پی کسانستهر چند که خواجه ظالمان را
همواره چو گربه گرد خوانستچون سگ شکمش نمی شود سیر
با آنکه چو سفره پر ز نانستآنکس که چو سیف طالبش را
دیوانه شمرد عاقل آنست
انصاف در جبلت عالم نیامده است
راحت نصیب گوهر آدم نیامده استاز مادر زمانه نزاده است هیچکس
کو هم ز دهر نامزد غم نیامده استاز موج غم نجات کسی راست کو هنوز
بر شط کون و عرصهٔ عالم نیامده استاز ساغر زمانه که نوشید شربتی
کان نوش جانگزای‌تر از سم نیامده استگیتی تو را ز حادثه ایمن کجا کند؟
کو را ز حادثات امان هم نیامده استدزدی است چرخ نقب‌زن اندر سرای عمر
آری به هرزه قامت او خم نیامده استآسودگی مجوی که کس را به زیر چرخ
اسباب این مراد فراهم نیامده استبا خستگی بساز که ما را ز روزگار
زخم آمده است حاصل و مرهم نیامده استدر جامهٔ کبود فلک بنگر و بدان
کاین چرخ جز سراچهٔ ماتم نیامده استخاقانیا فریب جهان را مدار گوش
کو را ز ده، دو قاعده محکم نیامده است
در جهان هیچ سینه بی‌غم نیست
غمگساری ز کیمیا کم نیستخستگیهای سینه را نونو
خاک پر کن که جای مرهم نیستدم سرد از دهان بر آه جگر
بازگردان که یار همدم نیستهیچ یک خوشهٔ وفا امروز
در همه کشتزار آدم نیستکشتهای نیاز خشک بماند
کابرهای امید را نم نیستبه نواله هزار محرم هست
به گه ناله نیم محرم نیستگر بنالی به دوستی گوید
هان خدا عافیت دهد، غم نیستدانی آسوده کیست در عالم؟
آنکه مقبول اهل عالم نیستهست سالی دو روز شادی خلق
چون نکو بنگری همان هم نیستزانکه یک عید نیست در عالم
که در او صد هزار ماتم نیستخیز خاقانیا ز خوان جهان
که جهان میزبان خرم نیست
کار گیتی را نوائی مانده نیست
روز راحت را بقایی مانده نیستزان بهار عافیت که‌ایام داشت
یادگار اکنون گیایی مانده نیستوحشتی دارم تمام از هرکه هست
روشنم شد کآشنایی مانده نیستدل ازین و آن گریزان می‌شود
زانکه داند باوفایی مانده نیستزنگ اندُه گوهر عمرم بخورد
چون کنم که‌اندُه زدایی مانده نیستکوه آهن شد غمم وز بخت من
در جهان آهن ربایی مانده نیستبا عنا می‌ساز خاقانی از آنک
خوش دلی امروز جایی مانده نیست
در این عهد از وفا بوئی نمانده است
به عالم آشنارویی نمانده استجهان دست جفا بگشاد آوخ
وفا را زورِ بازویی نمانده استچه آتش سوخت بستان وفا را
که از خشک و ترش بویی نمانده استفلک جائی به موی آویخت جانم
کز آنجا تا اجل مویی نمانده استبه که نالم که اندر نسل آدم
بدیدم آدمی‌خویی نمانده استنظر بردار خاقانی ز دونان
جگر می‌خور که دلجویی نمانده است
تا جهان است از جهان اهل وفائی برنخاست
نیک عهدی برنیامد، آشنائی برنخاستگوئی اندر کشور ما برنمی‌خیزد وفا
یا خود اندر هفت کشور هیچ جائی برنخاستخون به خون می‌شوی کز راحت نشانی مانده نیست
خود به خود می‌ساز کز همدم وفائی برنخاستاز مزاج اهل عالم مردمی کم جوی از آنک
هرگز از کاشانهٔ کرکس همائی برنخاستباورم کن کز نخستین تخم آدم تا کنون
از زمین مردمی مردم گیائی برنخاستوحشتی داری برو با وحش صحرا انس گیر
کز میان انس و جان وحشت زدائی برنخاستکوس وحدت زن درین پیروزه گنبد کاندراو
از نوای کوس وحدت به نوائی برنخاستدرنورد از آه سرد این تخت نرد سبز را
کاندر او تا اوست خصل بی‌دغائی برنخاستمیل در چشم امل کش تا نبیند در جهان
کز جهان تاریک‌تر زندان سرائی برنخاستاز امل بیمار دل را هیچ نگشاید از آنک
هرگز از گوگرد تنها کیمیائی برنخاستاز کس و ناکس ببُر خاقانی‌آسا کز جهان
هیچ صاحب درد را صاحب دوائی برنخاست
پای گریز نیست که گردون کمان‌کش است
جای فراغ نیست که گیتی مشوش استماویز در فلک که نه بس چرب مشرب است
برخیز از جهان که نه بس خوب مفرش استچون مار ارقم است جهان گاهِ آزمون
کاندر درون کشنده و بیرون منقش استبا خویشتن بساز و ز کس مردمی مجوی
کان کو فرشته بود کنون اهرمن‌وش استبا هر که اُنس گیری از او سوخته شوی
بنگر که اُنس چیست مُصحف ز آتش استعالم نگشت و ما و تو گردنده‌ایم از آنک
گردون هنوز هفت و جهت همچنان شش استدر بند دور چرخ هم ارکان، هم انجم است
در زیر ران دهر هم ادهم، هم ابرش استخاقانیا منال که این ناله‌های تو
برساز روزگار نه بس زخمهٔ خوش است
زخم زمانه را در مرهم پدید نیست
دارو بر آستانهٔ عالم پدید نیستدر زیر آبنوس شب و روز هیچ دل
شمشادوار تازه و خرم پدید نیستهرک اندرون پنجرهٔ آسمان نشست
از پنجهٔ زمانه مسلم پدید نیستای دل به غم نشین که سلامت نهفته ماند
وی جم به ماتم آی که خاتم پدید نیستدردا که چنگ عمر شد ز ساز و بدتر آنک
سرنای گم به بودهٔ ماتم پدید نیستخاقانیا دمی که وبال حیات توست
در سینه کن به گور که همدم پدید نیست
زان بخششی که بر در عالم شد
اندُه نصیب گوهر آدم شدیارب چه نطفه بود نمی‌دانم
کز وی زمانه حاملهٔ غم شدلطف از مزاج دهر بشد گوئی
ای مرد، لطف چه، که وفا هم شدزیر سپهر کیست نمی‌دانم
کز گردش سپهر مسلم شددر هم شده است کارم و در گیتی
کار که دیده‌ای که فراهم شدایزد نیافرید هنوز آن دل
که‌اندر جهان درآمد و خرم شدزین چرخ عمرخوارِ سیه کاسه
در کام دل نواله همه سم شدزخمی رسید بر دل خاقانی
که‌اوقات او هزینهٔ مرهم شد
عافیت، کس نشان دَهَد؟ نَدَهَد
وز بلا، کس، اَمان دَهَد؟ نَدَهَدیک نَفَس تا که یک نَفَس بِزَنَم
روزگارم زمان دَهَد؟ نَدَهَددر دلم غُصِّه‌ای گره‌گیر است
چرخ، تسکینِ آن دَهَد؟ نَدَهَدکس، برایِ گره‌گشادنِ دل
غمگساری، نشان دَهَد؟ نَدَهَدآخر، این بادبانِ آتش‌بار
بَحْرِ غَم را کَران دَهَد؟ نَدَهَدموجِ کشتی‌شکاف بینَد مَرد
تکیه بر بادبان دَهَد؟ نَدَهَدز آسمان خواست داد، «خاقانی»
دادِ کس، آسمان دَهَد؟ نَدَهَد
هر زمانی بر دلم باری رسد
وز جهان بر جانم آزاری رسدچشم اگر بر گلستانی افکنم
از ره گوشم به دل خاری رسدنیست امیدم که در راه دلم
شحنهٔ امید را کاری رسدنیستم ممکن که در باغ جهان
دست من بر شاخ گلناری رسدآسمان گر فی‌المثل پاره کنند
زان نصیب من کله‌واری رسدزخمها را گر نجویم مرهمی
آخر افغان کردنم باری رسداز تو پرسم در چنین غم مرد را
جان رسد بر لب؟ بگو آری رسدپی گرفتم کاروان صبر را
بو که خاقانی به سرباری رسد
بوی وفا ز گلبن عالم نیافت کس
تا اوست اندر او دل خرم نیافت کسمنسوخ کن حدیث جهان را که در جهان
هرگز دو دوست یک‌دل و همدم نیافت کسآن حال کز وفای سگی باز گفته‌اند
دیری است تا ز گوهر آدم نیافت کسدر ساحت زمین مطلب کیمیای انس
کاندر خزانه‌های فلک هم نیافت کسچندین مگوی مرهم و مرهم که هر که بود
در خستگی فروشد و مرهم نیافت کسدر چار بالش عدم آی از بساط کون
کاینجا دم مراد مسلم نیافت کسچون قفل و پره آلت بند است روز و شب
زان لاجرم کلید در غم نیافت کسخاقانیا ز عالم وحشت مجوی انس
کانفاس عیسی از دم ارقم نیافت کس
از دهر غدر پیشه وفائی نیافتم
وز بخت تیره رای صفایی نیافتمبر رقعهٔ زمانه قماری نباختم
کورا بهر دو نقش دغایی نیافتمآن شما ندانم و دانم که تا منم
کار زمانه را سر و پایی نیافتمسایه است هم‌نشینم و ناله است هم‌دمم
بیرون ازین دو، لطف نمائی نیافتمای سایه نور چشمی و ای ناله انس دل
کاندر یگانگی چو شمایی نیافتماز دوستان عهد بسی آزموده‌ام
کس را بگاه عهد وفایی نیافتمزین پس برون عالم جویم وفا و عهد
کاندر درون عالم جایی نیافتمبر سینه شاخ شاخ کنم جامه شانه‌وار
کز هیچ سینه بوی رضایی نیافتممانا که مردمی به عدم بازرفت از آنک
نگذشت یک زمان که جفایی نیافتمدر بوستان عهد شنیدم که میوهاست
جستم به چند سال و گیایی نیافتمزان طبخ‌ها که دیگ سلامت همی پزد
خوش‌خوارتر ز فقر ابایی نیافتمبر زخمها که بازوی ایام می‌زند
سازنده‌تر ز صبح دوایی یافتمخاقانیا بنال که بر ساز روزگار
خوشتر ز نالهٔ تو نوایی نیافتم
روز دانش به ازین بایستی
آسمان مرد گزین بایستیرفته چون رفت طلب نتوان کرد
چشم ناآمده بین بایستیپیشگاه ستم عالم را
داور پیش نشین بایستیکیسهٔ عمر سپردیم به دهر
دهر غدار امین بایستیگر به اندازهٔ همت طلبم
فلکم زیر نگین بایستیسایهای ماند ز من، من غلطم
هستی سایه یقین بایستیناله گر سوی فلک رفت رواست
سایه‌باری به زمین بایستینیست صیادی و عالم پر صید
صید را شیر عرین بایستیکار خاقانی هم به بتر است
کار گیتی به از این بایستی
روی درکش ز دهر دشمن روی
پشت برکن به چرخ کافرخویمردمی از نهاد کس مطلب
خرمی از مزاج دهر مجویبا بلاها بساز و تن درده
کز سلامت نه رنگ ماند و نه بویدود وحشت گرفت چهرهٔ عمر
آب دیده بریز و پاک بشویاهل خواهی ز اهل عصر ببُر
انس خواهی میان انس مپویچند ازین یوسفان گرگ صفت
چند ازین دوستان دشمن رویدل خاقانی از جهان بگسست
باز شد رب لاتذرنی گوی
زین تنگنایِ وَحْشَت اگر باز رَسْتمی
خود را به آستانِ عَدَم باز بَسْتَمیگر راه بُرْدَمی سویِ این خیمهٔ کبود
آن‌گه نِشَسْتَمی که طنابش گُسَسْتَمیور دستِ من، به چرخ رسیدی چنان که آه
بند و طلسمِ او، همه، درهم شِکَسْتَمیگر ناوَکِ سَحَرْگَهِ من، کارگر شُدی
شَک نیستی که گُردهٔ گردون بِخَسْتَمیاین کارهایِ من که گره در گره شده‌ست
بُگْشادَمی یکایک اگر چیرهدستمیجُسْتَم میانِ خَلْق، سَلامَت نیافتم
ور بوی بُرْدَمی به کران، چون نِشَسْتَمی؟امروز، شوخ‌چَشْمان، آسوده‌خاطِرند
من شوخ‌چَشْم نیستم، ای کاش هستمیاز آسمان بیافتمی هر سعادتی
گر زین نَحوس‌خانهٔ شروان بِجَسْتَمیخاییدهٔ دهانِ جهانم چو نیشکر
ای کاش نیشکر نِیَمی من کَبَسْتَمیخاقانیِ گُهَرسَخُنَم ور نَبودَمی
از جورهایِ بَدگُهران باز رَسْتَمی
غم خوردن این جهان فانی، هوس است
از هستی ما به نیستی، یک نفَس استنیکویی کن اگر ترا دسترَس است
کاین عالم، یادگار بسیار کس است
سنایی
ایرج میرزا:
گفت آن چاه کن اندر بُنِ چاه
کای خدا تا به کی این چاهِ سیاهنه از این دلو شود پاره رسن
نه مرا جان به در آید ز بدنرفت از دست به کلّی بدنم
تا به کی کار؟ مگر من چُدنمکاش چرخ از حرکت خسته شود
درِ فابریکِ فلک بسته شودموتورِ ناحیه از کار افتد
ترنِ رُشد ز رفتار افتدزین زلازل که در این فرش افتد
کاش یک زلزله در عرش افتدتا که بردارد دست از سرِ ناس
شرِّ این خلقت بی‌اصل و اساسگر بود زندگی این، مردن چیست
این همه بردن و آوردن چیستتو چو آن کوزه گرِ بوالهوسی
که کند کوزه به هر روز بسیخوب چون سازد و آماده کند
به زمین کوبد و در هم شکندباز مرغِ هوسش پر گیرد
عملِ لغوِ خود از سر گیردآخدا خوب که سنجیدم من
از تو هم هیچ نفهمیدم من
منسوخ شد مروت و معدوم شد وفا
وز هر دو نام ماند چو سیمرغ و کیمیا
شد راستی خیانت و شد زیرکی سَفَه
شد دوستی عداوت و شد مردمی جفا
گشته‌ست باشگونه همه رسمهای خلق
زین عالم نبهره و گردون بی‌وفا
هر عاقلی به زاویه‌ای مانده ممتحن
هر فاضلی به داهیه‌ای گشته مبتلا
وآن کس که گوید از ره دعوی کنون همی
کاندر میان خلق مُمَیّز چو من کجا؟
دیوانه را همی‌نشناسد ز هوشیار
بیگانه را همی بگزیند بر آشنا
با یکدگر کنند همی کبر هر گروه
آگاه نی کز آن نتوان یافت کبریا
هرگز بسوی کبر نتابد عنان خویش
هرک آیت نخست بخواند ز هَلْ أتی
با این همه که کبر نکوهیده عادتیست
آزاده را همه ز تواضع بود بلا
گر من نکوشمی به تواضع نبینمی
از هر خَسی مذلّت و از هر کسی عَنا
با جاهلان اگرچه به صورت برابرم
فرقی بود هرآینه آخر میان ما
مهر شهان ز قوت ستوران بود پدید
گرچه زمرد است به دیدار چون گیا
آمد نصیب من ز همه مردمان دو چیز
از دشمنان خصومت و از دوستان ریا
بر دشمنان همی نتوان بود مؤتَمَن
بر دوستان همی نتوان کرد متکّا
عبدالواسع جبلی (یا سنایی)
