همیشه میخواستم اشعاری که دوست دارم رو در یکجا برای خودم گردآوری کنم. شاید هم در آینده به صورت کتاب کاغذی و صحافی شده درش بیارم. این تاپیک رو برای آغاز این هدف ایجاد کردم.
ملاک اصلی من در گزینش بهترین اشعار پارسی نگاه خیامی هست، یعنی نگاه بدبینانه به هستی و دعوت به شاد زیستن به نشانه عصیان بر زندگی. اشعار قلندری (مانند برخی از غزلهای سنایی و عطار) هم در این مقوله قرار میدم.
پی نوشت: شاهنامه فردوسی پر از ابیات درخشان خیامی است که شاید گردآوری همه آنها در این تاپیک ممکن نباشد.
شهید بلخی:
اگر غم را چو آتش دود بودی
جهان تاریک بودی جاودانهدر این گیتی سراسر گر بگردی
خردمندی نیابی شادمانه
قمری جرجانی:
جهان ما به مَثَل می شده ست و ما میخوار
خوشیش بسته به تلخی و خرّمی به خمارجهان ما بد و نیک است و بدش بیش از نیک
گل ایچ نیست ابی خار و هست بی گل خار
ابوالفرج سگزی:
عنقای مغرب است درین دور خرّمی
خاص از برای محنت و رنج است آدمیچندانکه گرد عالم صورت بر آمدیم
غمخواره آدم آمد و بیچاره آدمیهر کس بقدر خویش گرفتار محنت است
کس را نداده اند برات مسلّمی
کسایی مروزی:
به سیصد و چهل و یک رسید نوبتِ سال
چهارشنبه و سه روز باقی از شوّالبیامدم به جهان تا چه گویم و چه کنم
سرود گویم و شادی کنم به نعمت و مالستوروار بدین‌سان گذاشتم همه عمر
که بَرده‌گشتهٔ فرزندم و اسیرِ عیالبه کف چه دارم از این پنجَهِ شمرده تمام
شمارنامهٔ با صدهزار گونه وبالمن این شمارده آخر چگونه فصل کنم
که ابتداش دروغ است و انتهاش مُحالدرمخریدهٔ آزم، ستم‌رسیدهٔ حرص
نشانهٔ حَدَثانم، شکار ذلّ سؤالدریغ فرِّ جوانی، دریغ عمرِ لطیف
دریغ صورتِ نیکو، دریغ حسن و جمال!کجا شد آن همه خوبی، کجا شد آن همه عشق؟
کجا شد آن همه نیرو، کجا شد آن همه حال؟سرم به گونهٔ شیر است و دل به گونهٔ قیر
رخم به گونهٔ نیل است و تن به گونهٔ نالنهیبِ مرگ بلرزاندم همی شب و روز
چو کودکانِ بدآموز را نهیبِ دوالگذاشتیم و گذشتیم و بودنی همه بود
شدیم و شد سخنِ ما فسانهٔ اطفالایا کسایی، پنجاه بر تو پَنجه گذاشت
بکَند بالِ تو را زخمِ پنجه و چنگالتو گر به مال و اَمَل بیش از این نداری میل
جدا شو از امل و گوشِ وقتِ خویش بمال
برگشت چرخ با من بیچاره
و آهنگ جنگ دارد و پتیارهیک داوری به سرنبرد هرگز
تا جان به نزد او نبری پارهگهواره بود خانهٔ من ز اوّل
و آخر لحد کنندم گهواره
ابوطیب مصعبی:
جهانا همانا فسوسی و بازی
که بر کس نپایی و با کس نسازیچو ماه از نمودن چو خار از پسودن
بگاه ربودن چو شاهین و بازیچو زهر از چشیدن چو چنگ از شنیدن
چو باد از بزیدن چو الماس گازیچو عود قِماری و چون مشکِ تبّت
چو عنبر سرشته یمان و حجازیبظاهر یکی بیت پرنقشِ آزر
بباطن چو خوکِ پلید و گرازییکی را نعیمی، یکی را جحیمی
یکی را نشیبی، یکی را فرازییکی بوستانی برآگنده نعمت
بدین سخت بسته بر آن مهر بازیهمه آزمایش همه پر نمایش
همه پر درایش چو کرک طرازیهم از بست شه مات شطرنج بازان
ترا مهره داده بشطرنج بازیچرا زیَرکانند بس تنگ روزی
چرا ابلهانند بس بینیازیچرا عمرِ طاوس و درّاج کوته
چرا مار و کرکس زیَد در درازیاگر نه همه کارِ تو باژگونه
چرا آنکه ناکس‌تر او را نوازیجهانا همانا ازین بی‌نیازی
گنهکار مائیم و تو جایِ آزی
شاد زی با سیاه‌چشمان، شاد
که جهان نیست جز فسانه و بادز آمده شادمان بباید بود
وز گذشته نکرد باید یادمن و آن جعدموی غالیه‌بوی
من و آن ماهروی حورنژادنیکبخت آن کسی که داد و بخورد
شوربخت آن که او نه خورد و نه دادباد و ابر است این جهانِ فسوس
باده پیش آر هرچه بادابادشاد بوده‌ست از این جهان هرگز
هیچکس، تا از او تو باشی شاد؟داد دیده‌ست از او به هیچ سبب
هیچ فرزانه، تا تو بینی داد؟
پنج شعر فلسفی از رودکی که در تاریخ بیهقی آمده است:
این جهان پاک، خواب‌ْکردار است
آن شناسد که دلْش بیدار استنیکی او به جایگاه بد است
شادی او به جای تیمار استچه نشینی بدین جهان هموار؟
که همه کار او نه هموار استکُنِش او نه خوب و چهرش خوب
زشت کردار و خوب دیدار است
به سرای سپنج مهمان را
دل نهادن همیشگی نه رواستزیر خاک اندرونت باید خفت
گرچه اکنونت خواب بر دیباستبا کسان بودنت چه سود کند؟
که به گور اندرون شدن تنهاستیار تو زیر خاک مور و مگس
چشم بگشا، ببین: کنون پیداستآن که زلفین و گیسویت پیراست
گرچه دینار یا درمش بهاستچون ترا دید زردگونه شده
سرد گردد دلش، نه نابیناست
مهتران جهان همه مردند
مرگ را سر همه فرو کردندزیر خاک اندرون شدند آنان
که همه کوشک‌ها برآوردنداز هزاران هزار نعمت و ناز
نه به آخر بجز کفن بردند؟بود از نعمت آنچه پوشیدند
وآنچه دادند و آنچه را خوردند
زندگانی چه کوته و چه دراز
نه به آخر بمرد باید باز؟هم به چنبر گذار خواهد بود
این رسن را، اگرچه هست درازخواهی اندر عنا و شدت زی
خواهی اندر امان به نعمت و نازخواهی اندک‌تر از جهان بپذیر
خواهی از ری بگیر تا به طرازاین همه باد و بود تو خواب است
خواب را حکم نی، مگر به مجازاین همه روز مرگ یکسانند
نشناسی ز یک دگرشان باز
ای آن که غمگنی و سزاواری
وندر نهان سرشک همی باریاز بهر آن کجا ببرم نامش
ترسم ز بخت انده و دشواریرفت آن که رفت و آمد آنک آمد
بود آن که بود، خیره چه غم داری؟هموار کرد خواهی گیتی را؟
گیتی‌ست، کی پذیرد همواریمُستی مکن، که ننگرد او مُستی
زاری مکن، که نشنود او زاریشو، تا قیامت آید، زاری کن
کی رفته را به زاری باز آری؟آزار بیش بینی زین گردون
گر تو به هر بهانه بیازاریگویی گماشته‌ست بلایی او
بر هر که تو بر او دل بگماریابری پدید نی و کسوفی نی
بگرفت ماه و گشت جهان تاریفرمان کنی و یا نکنی، ترسم
بر خویشتن ظفر ندهی باری!تا بشکنی سپاه غمان بر دل
آن به که می بیاری و بگساریاندر بلای سخت پدید آید
فضل و بزرگمردی و سالاری
قصیده:
مرا بسود و فرو ریخت هر چه دندان بود
نبود دندان، لا بل چراغ تابان بودسپید سیم زده بود و دُرّ و مرجان بود
ستارهٔ سحری بود و قطره باران بودیکی نماند کنون زآن همه، بسود و بریخت
چه نحس بود! همانا که نحس کیوان بودنه نحس کیوان بود و نه روزگار دراز
چه بود؟ منت بگویم قضای یزدان بودجهان همیشه چنین است، گِرد گَردان است
همیشه تا بود آیینِ گِرد، گَردان بودهمان که درمان باشد، به جای درد شود
و باز درد، همان کز نخست درمان بودکهن کند به زمانی همان کجا نو بود
و نو کند به زمانی همان که خُلقان بودبسا شکسته بیابان، که باغ خرم بود
و باغ خرم گشت آن کجا بیابان بودهمی چه دانی ای ماهروی مشکین موی
که حال بنده از این پیش بر چه سامان بود!به زلف چوگان نازِش همی کنی تو بدو
ندیدی آن گه او را که زلف، چوگان بودشد آن زمانه که رویش به سان دیبا بود
شد آن زمانه که مویش به سان قطران بودچنان که خوبی، مهمان و دوست بود عزیز
بشد که باز نیامد، عزیز مهمان بودبسا نگار، که حیران بدی بدو در، چشم
به روی او در، چشمم همیشه حیران بودشد آن زمانه، که او شاد بود و خرم بود
نشاط او به فزون بود و غم به نقصان بودهمی خرید و همی سَخت، بیشمار درم
به شهر، هر گه یک ترک نار پستان بودبسا کنیزک نیکو، که میل داشت بدو
به شب ز یاری او نزد جمله پنهان بودبه روز چون که نیارست شد به دیدن او
نهیب خواجهٔ او بود و بیم زندان بودنبیذ روشن و دیدار خوب و روی لطیف
اگر گران بد، زی من همیشه ارزان بوددلم خزانهٔ پر گنج بود و گنج سخن
نشان نامهٔ ما مهر و شعر، عنوان بودهمیشه شاد و ندانستمی که غم چه بود
دلم نشاط و طرب را فراخ میدان بودبسا دلا، که بسان حریر کرده به شعر
از آن سپس که به کردار سنگ و سندان بودهمیشه چشمم زی زلفکان چابک بود
همیشه گوشم زی مردم سخندان بودعیال نی، زن و فرزند نی، معونت نی
از این همه تنم آسوده بود و آسان بودتو رودکی را -ای ماهرو!- کنون بینی
بدان زمانه ندیدی که اینچنینان بودبدان زمانه ندیدی که در جهان رفتی
سرود گویان، گویی هزاردستان بودشد آن زمانه که او انس رادمردان بود
شد آن زمانه که او پیشکار میران بودهمیشه شعر ورا زی ملوک دیوان است
همیشه شعر ورا زی ملوک دیوان بودشد آن زمانه که شعرش همه جهان بنْوِشت
شد آن زمانه که او شاعر خراسان بودکجا به گیتی بوده‌ست نامور دهقان
مرا به خانهٔ او سیم بود و حُملان بودکه را بزرگی و نعمت ز این و آن بودی
مرا بزرگی و نعمت ز آل سامان بودبداد میر خراسانش چل هزار درم
وزو فزونی یک پنجِ میرِ ماکان بودز اولیاش پراکنده نیز هشت هزار
به من رسید بدان وقت، حالِ خوب آن بودچو میر دید سخن، داد دادِ مردیِ خویش
ز اولیاش چنان کز امیر فرمان بودکنون زمانه دگر گشت و من دگر گشتم
عصا بیار، که وقت عصا و انبان بود
دارنده، چو ترکیب طبایع آراست
باز از چه سبب فکندش اندر کم و کاست؟گر خوب نیامد این بنا، عیب کراست؟
ور خوب آمد، خرابی از بهر چراست؟
در دایره ای کآمدن و رفتن ماست
او را نه بدایت، نه نهایت پیداستکس می نزند دمی در این معنی راست
کین آمدن از کجا و رفتن به کجاست
ترکیب پیاله ای که در هم پیوست
بشکستن آن، روا نمی دارد مستچندین سر و پای نازنین، از سر دست
از مهر که پیوست و به کین که شکست؟
این کوزه که آبخواره مزدوری است
از دیده شاهی و دل دستوری استهر کاسه می که بر کف مخموری است
از عارض مستیّ و لب مستوری است
آن را که به صحرای علل تاخته اند
بی او همه کارها بپرداخته اندامروز بهانه ای در انداخته اند
فردا همه آن بُوَد که دی ساخته اند
در شش جهت آنچه گِرد ما گستردند
در پنج حواس و چار طبع آوردندبس گرسِنه اند و عالمی را خوردند
این هفت که در دوازده می گردند
آن ها که کهن بُوَند و آن ها که نَُوَند
هر یک به مراد خویش لَختی بدوَنداین سفله جهان، به کس نمانَد باقی
رفتند و رویم و دیگر آیند و روَند
آرند یکی و دیگری بربایند
بر هیچ کس این راز همی نگشایندما را ز قضا جز این قَدَر ننمایند:
پیمانه تویی، باد به تو پیمایند
ز آوردن من، نبود گردون را سود
وز بردن من، جاه و جمالش نفزودوز هیچ کسی نیز دو گوشم نشنود
کآوردن و بردن من از بهر چه بود؟
از جمله رفتگان این راه دراز
باز آمده ای کو که به ما گوید رازپس بر سر این دوراهه آز و نیاز
تا هیچ نمانی که نمی آیی باز
وقت سحر است، خیز ای مایه ناز
نرمک نرمک باده ده و رود نوازکآن ها که به جایند، نپایند دراز
و آن ها که شدند، کس نمی آید باز
در کارگه کوزه گری رفتم دوش
دیدم دو هزار کوزه، گویا و خموشاز دسته هر کوزه، بر آورده خروش
صد کوزه گر و کوزه خر و کوزه فروش
در جُستن جام جم، جهان پیمودم
روزی ننشستم و شبی نغنودمز استاد چو راز جام جم بشنودم
آن جام جهان نمایِ جم، من بودم
چون نیست مَقام ما در این دهر مُقیم
پس بی می و معشوق، خطایی است عظیمتا کی ز قدیم و مُحدَث، اومیدم و بیم
چون من رفتم، جهان چه مُحدَث چه قدیم
مشنو سخن از زمانه ساز آمدگان
می خواه مُروّق، ز طراز آمدگانرفتند یکان یکان فراز آمدگان
کس می ندهد نشانِ باز آمدگان
رفتم که در این منزل بیداد بُدَن
در دست نخواهد به جز از باد بُدَنآن را باید به مرگ من شاد بُدَن
کز دست اجل، تواند آزاد بُدَن
از دی که گذشت، هیچ از او یاد مکن
فردا که نیامده است، فریاد مکنبر نامده و گذشته، بنیاد مکن
حالی خوش باش و عمر بر باد مکن
ای آنکه تو در زیر چهار و هفتی
وز هفت و چهار، دایم اندر تفتیمی خور دایم که در رهِ آگفتی
این مایه ندانی که چو رفتی، رفتی
خوش باش که پخته اند سودای تو دی
فارغ شده اند از تمنّای تو دیقصّه چه کنم که بی تقاضای تو دی
دادند قرار کار فردای تو دی
بردار پیاله و سبوی ای دلجوی
فارغ بنشین تو بر لب سبزه و جویبس شخص عزیز را که چرخ بدخوی
صد بار پیاله کرد و صد بار سبوی
(منبع: رباعیات خیام و خیامانه های پارسی، سیدعلی میرافضلی، دفتر اول، فصل یازدهم)
از آمدنم فزود رنج بدنم
از بودن خود همیشه اندر محنموز بیم شدن با غم و درد حزنم
نه آمدن و نه بدن و نه شدنمسنایی
گر آمدنم به خود بُدی، نآمدمی
ور نیز شدن به من بُدی، کی شدمیبِه زان نَبُدی که اندر این دِیر خراب
نه آمدمی، نه شدمی، نه بُدَمی؟سنایی
تا خاطر من دست چپ از راست شناخت
یکدم به مراد مرکب عمر نتاختترسم که بدین رنج به امید نواخت
نایافته کام رفتنم باید ساختفلکی شروانی
گه حسرت روزگار فرسوده خوریم
گه اندُه کارهای نابوده خوریمتا کی ز زمانه رنج بیهوده خوریم
آن به که زمانی می آسوده خوریمعبدالواسع جبلی
یک شب بمراد دل کسی شاد نزیست
کو با غم دل نشد دیگر روزی بیستیک روز نخندید گلی از بادی
کو روز دگر در آتشی خوش نگریستجمالالدین عبدالرزاق اصفهانی
افسوس که شد جوانی و چیز نماند
وان قوت رای و عقل و تمییز نماندآهی زدمی ز درد گه گاه و کنون
غم راه نفس ببست و آن نیز نماندجمالالدین عبدالرزاق اصفهانی
ما را ندهد سپهر یک جرعه می
کو را نبود زود خماری در پیای خون بد زمانه آخر تا چند
وی گردش روزگار آخر تا کیجمالالدین عبدالرزاق اصفهانی
نه مشکل روزگار حل خواهد شد
نه دور فلک همی بدل خواهد شدزین پس من و عشق و می که این روزی دو
تا روز دو بر باد اجل خواهد شدانوری
ای دل چو شب جوانی و راحت و تاب
از روی سپیده‌دم برافکند نقاببیدار شو این باقی شب را دریاب
ای بس که بجویی و نیابیش به خوابانوری
ای دل مگذار عمر چون بی‌خبران
ایمن منشین ز روزگار گذرانتو طاق نه‌ای با تو همان خواهد کرد
ایام که کرد و می‌کند با دگرانانوری
با گل گفتم ابر چرا می‌گرید
ماتم‌زده نیست بر کجا میگریدگل گفت اگر راست همی باید گفت
بر عمر من و عهد شما میگریدانوری
هیچ است وجود و زندگانی هم هیچ
وین خانه و فرش باستانی هم هیچاز نسیه و نقد زندگانی همه را
سرمایه جوانی است، جوانی هم هیچخاقانی
بنگر ز جهان چه طَرْف بربستم؟ هیچ،
وَز حاصلِ عمر چیست در دستم؟ هیچ،شمعِ طَرَبم، ولی چو بنشستم، هیچ،
من جامِ جَمَم، ولی چو بشکستم، هیچ.خاقانی
صبح است و صبا مشک‌فشان می‌گذرد
دریاب که از کوی فلان میگذردبرخیز چه خسبی که جهان می‌گذرد
بویی بستان که کاروان میگذردعسجدی مروزی
زاهد نکند توبه به زهد ای ساقی
هرچند عیان عمل نمود ای ساقیپرکن قدحی شراب زود ای ساقی
کاندر ازل آنچه بود، بود ای ساقیامیر معزی
تقدیر هر آنچه کردنی بود بکرد
خواهی به طرب باش از او خواه به درددیگر نگشود چشم داننده خرد
بیهوده چرا غم جهان باید خورداثیر اخسیکتی
بر بام سرای شاه، چون نالۀ کوس
دانی سحری چه بود آواز خروس؟می‌کرد ز بختِ خفته: دردا دردا
می‌گفت ز عمرِ رفته: افسوس، افسوس!آصفی هروی
مائیم در اوفتاده چون مرغ به دام
دلخستهٔ روزگار و آشفته مدامسرگشته درین دایرهٔ بی در و بام
ناآمده بر قرار و نارفته به کامعطّار
گل صبحدم از باد برآشفت و بریخت
با باد صبا حکایتی گفت و بریختبد عهدی عمر بین که گل در ده روز
سر بر زد و غنچه کرد و بشکفت و بریختمجیر بیلقانی
عیشی که ز نیستیش هستی آگاه
زو خرمی ای که پایدار است مخواهعمری که در او مرگ همی یابد راه
گو خواه دراز باش و خواهی کوتاهکافی ظفر همدانی
آن به که شب و روز به می پیوندیم
بر گردش روزهای چون شب خندیمتا چند دل اندر غم عالم بندیم
پیداست که ما ز اهل عالم چندیمادیب صابر
ماییم خریدار می کهنه و نو
وآن گاه فروشندهٔ عالم به دو جوگفتی که پس از مرگ کجا خواهم رفت؟
مستم کن و هر کجا که می‌خواهی رو!سراج قمری
من مِی خورم و هر که چو من اهل بود
می خوردن من به نزد او سهل بودمی خوردن من حق ز ازل می‌دانست
گر می نخورم علم خدا جهل بودسراج قمری
احداث زمانه را چو پایانی نیست
و احوال جهان را سر و سامانی نیستچندین غم بیهوده بخود راه مده
کین مایه عمر نیز چندانی نیستکمال الدین اصفهانی
برخیز و مخور غم جهان گذران
بنشین و جهان بشادمانی گذراندر طبع جهان اگر وفایی بودی
نوبت بتو خود نیامدی از دگرانکمال الدین اصفهانی
با یار اگر آرمیده باشی همه عمر
لذات جهان چشیده باشی همه عمرچون حاصل کار مرگ خواهد بودن
خوابی باشد که دیده باشی همه عمراوحدالدین کرمانی
ظهیر فاریابی:
نتوان ز جفای چرخ گردنده گریخت
دست ستمش به عقل بر نتوان بیختآن طاس نگون به گردن آویخته باد
چون سطل که آب روی مردم همه ریخت
دوش این خردم نصیحتی پنهان گفت
در گوش دلم گفت و دلم با جان گفت:با کس غم دل مگوی زیرا که نماند
یک دوست که با او غم دل بتوان گفت.
مِی خواهم و مطرب و دلارام و ندیم
این است طبیعت من از چرخ مقیممن می نخورم خوش نزیم، پس چکنم؟
دنیا گذران است و خداوند کریم
بر خوان امید فلک جامه کبود
یک گرده پر نمک چو رویت ننمودوین قرص که در تنور گردون پخته ست
گرم است ولیکن نمکش نیست چه سود
تا چند ازین حبله و زراقی عمر
تا چند مرا جرعه دهد ساقی عمرحقا که من از ستیزه جرعه غم
چون جرعه به خاک ریزم این باقی عمر
ای دوست، قلم بر سخن دشمن کش!
وندر شب تاریک می روشن کش!دیوانگیا، خیز و سر از جیب برآر!
عقلا، بنشین و پای در دامن کش!
(برگرفته از کتاب خیام نامه، ص ۹۳ تا ۹۹ و کتاب رباعیات خیام و خیامانه های پارسی)
سنایی:
سیرم ز حیات محنت آکنده خویش
وز روزیِ ریزه پراکنده خویشصاحب نظری کجاست تا بنمایم
صد گریه تلخ زیر هر خنده خویش
ما خسته عشق و بسته ایّامیم
شوریده روزگار نا فرجامیمرو تا به خرابات فرو آرامیم
در میکده دم زنیم و دُرد آشامیم
ما سخت نُویم و این جهان سخت کهُن
ترسم که کهُن ندارد این نو را بُنتو گر مردی، مردمی و نیکی کن
جز باده مپیمای که باد است سخُن
انوری:
با گل گفتم شکوفه در خاک بخفت
گل دیده پر آب کرد از باران گفتآری نتوان گرفت با گیتی جفت
بنمای گلی که ریختن را نشکفت
این عمر که سرمایهٔ ملکیست نه خرد
چون بی‌خبران همی به سر باید بردوز غبن چنین زندگیی پیش از مرگ
روزی به هزار مرگ می‌باید مرد
با گل گفتم ابر چرا می‌گرید
ماتم‌زده نیست بر کجا میگریدگل گفت اگر راست همی باید گفت
بر عمر من و عهد شما می‌گرید
ماییم درین گنبد دیرینه اساس
جویندهٔ رخنه‌ای چو مور اندر طاسآگاه نه از منزل امید و هراس
سرگشته و چشم بسته چون گاو خراس
تا دست طمع بشستم از عالم خاک
از گرد زمانه دامنی دارم پاکامید بقا یکی شد و بیم هلاک
چون من ز جهان بمردم از مرگ چه باک
زین عمر به تعجیل دوان سوی زوال
دانی که جهان چه آیدم پیش خیالدشتی آید ز درد دل میلامیل
طشتی آید ز خون دل مالامال
دل فرق نمی‌کند همی دانه ز دام
راهیش به جامعست و راهیش به جامبا این همه ما و می و معشوقه به کام
در مصطبه پخته به که در صومعه خام
ای دل مگذار عمر چون بی‌خبران
ایمن منشین ز روزگار گذرانتو طاق نه‌ای با تو همان خواهد کرد
ایام که کرد و می‌کند با دگران
تا چند ز جان مستمند اندیشی
تا کی ز جهان پر گزند اندیشیآنچ از تو توان شدن همین کالبدست
یک مزبله‌گو مباش چند اندیشی
عطار نیشابوری:
مائیم در اوفتاده چون مرغ به دام
دلخستهٔ روزگار و آشفته مدامسرگشته درین دایرهٔ بی در و بام
ناآمده بر قرار و نارفته به کام
من زین دل بی‌خبر به جان آمده‌ام
وز جان ستمکش به فغان آمدهامچون کار جهان با من و بی‌من یکسانسْت
پس من به چه کار در جهان آمده‌ام
تا کی ز جهان رنج و ستم باید دید
تا چند خیال بیش و کم باید دیدحقا که به هیچ می نیرزد همه کون
از هیچ چرا این همه غم باید دید
جان رفت و به ذوق زندگانی نرسید
تن رفت و به هیچ کامرانی نرسیدوین غمکش شبرو که دلش میخوانند
هرگز روزی به شادمانی نرسید
بر دل ز غم زمانه باری دارم
در دیدهٔ هر مراد خاری دارمنه هم نفسی نه غمگساری دارم
شوریده دلی و روزگاری دارم
دیدی تو که محنت زده و شاد بمرد
شاگرد به خاک رفت و استاد بمردآن دَم مُردی که زاده ای از مادر
این مایه بدان که هر که او زاد بمرد
دنیا چه کنی چو بیوفا خواهد بود
درخونِ همه خلقِ خدا خواهد بودگیرم که بقاءِ نوح یابی در وی
آخر نه به عاقبت فنا خواهد بود
گر در کوهی مقیم و گر در دشتی
بر خاک گذشتگان مجاور گشتیبر خاک تو بگذرند ناآمدگان
چندان که تو بر گذشتگان بگذشتی
خلقی که درین جهان پدیدار شدند
در خانه به عاقبت گرفتار شدندچندین غم خود مخور که همچون من و تو
بسیار درآمدند و بسیار شدند
در عالم محنت به طرب آمده یی
در دریائی و خشک لب آمده ییآسوده و آرمیده بودی به عدم
آخر به وجود از چه سبب آمده یی
دیرست که جان خویشتن میسوزم
وز آتش جان، چو شمع، تن میسوزمای کاش، شد آمدم نبودی که مدام
تا آمدم از بیم شدن میسوزم
چون مردن تو از پی این زادن بود
برخاستن تو عین افتادن بوداز بهر چه بود این همه جان کندن تو
چون عاقبت کار تو جان دادن بود
تا چند ز زاهد ریائی آخر
دُردی درکش که مردِ مائی آخرما را جگر از زهد ریائی خون شد
ای رندِ قلندری کجائی آخر
همچون من و تو علی الیقین ای ساقی
بسیار فرو خورد زمین ای ساقیتا کی کنی اندیشه ازین ای ساقی
العیش! که عمر رفت هین ای ساقی
چون صبح دمید و دامن شب شد چاک
برخیز و صبوح کن چرائی غمناکمی نوش دمی که صبح بسیار دمد
او روی به ما کرده و ما روی به خاک
منوچهری:
گرفتمت که رسیدی بدانچه می‌طلبی
گرفتمت که شدی آنچنان که میبایینه هر چه یافت کمال از پیش بود نقصان
نه هر چه داد، ستد باز چرخ مینایی؟!
نخوریم انده گیتی که بسی فایده نیست
اگر ایدونکه بریم انده او یا نبریمپیش کاین گیتی ما را بزند یا بخورد
ما ملکوار مر او را بزنیم و بخوریم
ای دل چو هست حاصل کار جهان عدم
بر دل منه ز بهر جهان هیچ بار غمافکنده همچو سفره مباش از برای نان
همچون تنور گرم مشو از پی شکم
سنایی:
ای کاشکی ز مادر گیتی نزادمی
یا پس چو زاده بودم جان را بدادمیچون زادم و ندادم جان آن گزیدمی
کاندر دهان خلق به نیکی فتادمینیکو چو نیست یافتمی باری از جهان
آخر کسی که رازی با او گشادمیامروز من ز دی بس و بسیار بدترم
فردا مباد! گر بود او من مبادمی
انوری:
جریده‌ایست نهاد سیه سپید جهان
که روزگار درو جز قضای بد ننوشتچه سود از آنکه از این پیش خسروان کردند
ز رزمگاه قیامت، به بزمگاه بهشتچو عاقبت همه را تا به سنجر اندر مرو
شدست بستر خاک و شدست بالین خشتکدام جان که قضاش از ورای چرخ نبرد
کدام تن که فناش از فرود خاک نهشتبگو که خوشه آسانی از کجا چینم
که گاو چرخ از این تخم و بیخ هیچ نکشتبگو که جامهٔ آسایش از کجا پوشم
چو دوک زهره از این تار و پود هیچ نرشتمسافران بقا را چو نیست روی مقام
دو روزه منزل و آرامگه چه خوب و چه زشت
مسعود سعد سلمان:
پس چو در جمله می بباید مرد
همه را ای شگفت زادن چیست
ظهیر فاریابی:
چون طینتت ز محنت و حسرت سرشته‌اند
گر وَحش و طیر بر تو بگریند، هم رواستنی،نی! ازین میانه تو مخصوص نیستی
در هر که بنگری به همین داغ مبتلاست
ابن یمین:
دانی چه موجب است که فرزند از پدر
منت نگیرد ار چه فراوان دهد عطایعنی در این جهان که محل حوادث است
در محنت وجود، تو افکنده ای مرا
صائب تبریزی:
جای شادی نیست زیر این سپهر نیلگون
خنده در هنگامه ماتم نمی باید زدن
یک دل آسوده نتوان یافت در زیر فلک
در بساط آسیا یک دانه نشکسته نیست
هست اگر آسایشی زیر فلک، در غفلت است
وای بر آن کس کز این خواب گران برخاسته است
پیش ازین، بر رفتگان افسوس می‌خوردند خلق
می‌خورند افسوس در ایام ما بر ماندگان
برق را در خرمن مردم تماشا کرده است
آن که پندارد که حال مردم دنیا خوش است
صائب فضای چرخ مقام نشاط نیست
بیهوده پا به حلقه ماتم گذاشتیم
خواهد کمان هدف را، پیوسته پای برجا
زان در نیارد از پا، چرخ کبود ما را
یک دم خوش را هزاران آه حسرت در قفاست
خرج بیش از دخل باشد در دیار زندگیدر شبستان عدم باشد حضور خواب امن
نیست جز تشویش خاطر در دیار زندگی
جهانا دو روئی اگر راست خواهی
که فرزند زائی و فرزند خواریچو می‌خورد خواهی بخیره چه زائی؟
وگر می فرود آوری چون برآری؟ربودی ازین و بدادی مر آن را
چو بازی شکاری و آز شکاریبه فرزند شادی ز پیری پر انده
تو را هم غم الفنج و هم غمگساریدرختی بدیعی ولیکن مرین را
درخت ترنج و مر آن را چنارییکی را به گردون همی برفرازی
یکی را به چاهی فرو میفشارینمانی مگر گلبنی را، ازیرا
گهی تر و خوش گل گهی خشک خاریچو دندان مار است خارت، برآرد
دمار از کسی که‌ش به خارت بخاریاگر جاهل اندر تو بدبخت شد، من
بدین از تو الفغده‌ام بختیاریتو بی‌علت عمر جاویدی از چه
همی خواهی از خلق عمر شماری؟
گر تویی ای چرخ گردان مادرم
چون نه‌ای تو دیگر و من دیگرم؟ای خردمندان، که باشد در جهان
با چنین بد مهر مادر داورم؟چونکه من پیرم جهان تازه جوان
گر نه زین مادر بسی من مهترم؟مشکلی پیش آمده‌ستم بس عجب
ره نمی‌داند بدو در خاطرمیا همی برمن زمانه بگذرد
یا همی من بر زمانه بگذرمگرگ مردم خوار گشته‌است این جهان
بنگر اینک گر نداری باورمچون جهان می‌خورد خواهد مرمرا
من غم او بیهده تا کی خورم؟
کار و کردار تو ای گنبد زنگاری
نه همی بینم جز مکر و ستمگاریبستری پاک و پراگنده کنی فردا
هرچه امروز فراز آری و بنگاریتو همانا که نه هشیار سری، ور نی
چونکه فعل بد را زشت نینگاریگر نه مستی، پس بی‌آنکه بیازردیم
ما تو را، ما را از بهر چه آزاری؟بچه توست همه خلق و تو چون گربه
روز و شب با بچه خویش به پیکاریمادری هرگز من چون تو ندیده‌ستم
نیست‌مان باتو و، نه‌بی‌تو، مگر خواریگر نبائیمت از بهر چه زائی‌مان
ور بزائی‌مان چون باز بیوباری؟گرد می‌گردی بر جای چو خون‌خواره
گر ندانی ره نشگفت که خونخواری
از آن پس کاین جهان را آزمودی گر خردمندی
در این پر گرد و ناخوش جای دل خیره چرا بندی؟به بیماری از این جای سپنجی چون شوی بیرون
مخور تیمار چندینی نه بنیادش تو افگندییکی فرزند خواره پیسه گربه است، ای پسر، گیتی
سزد گر با چنین مادر ز بار و بن نپیوندی
مادر بسیار فرزندی ولیک
خوار داریشان، همیشه کندمندجز تو که شنیده است هرگز مادری
کو به فرزندان نخواهد جز گزند؟
این کهن گیتی ببرد از تازه فرزندان اوی
ما کهن گشتیم و او نو اینت زیبا جادوی!مادری دیدی که فرزندش کهن گردد هگرز
چون کهن مادرش را بسیار باز آید نوی؟
ای قبهٔ گردندهٔ بی‌روزن خضرا
با قامت فرتوتی و با قوت برنافرزند توایم ای فلک، ای مادر بدمهر
ای مادر ما چونکه همی کین کشی از ما؟
جهانا من از تو هراسان ازانم
که بس بد نشانی و بد همنشینیخسیسی که جز با خسیسان نسازی
قرینت نیم من که تو بد قرینی
جهانا مرا خیره مهمان چه خوانی؟
که تو میزبانی نه بس نیک خوانیکس از خوان تو سیر خورده نرفته است
ازین گفتمت من که بد میزبانیچو سیری نیابد همی کس ز خوانت
هم آن به که کس را به خوانت نخوانییکی نان دهی خلق را می ولیکن
اگرشان یکی نان دهی جان ستانینهام من تو را یار و درخور، جهانا
همی دانم این من اگر تو ندانی
وعدهٔ این چرخ همه باد بود
وعده رطب کرد و فرستاد تودباد شمر کار جهان را که نیست
تار جهان را به جز از باد پوددانا داند که ندارد به طبع
آتش او جز که ز بیداد دودزود بیفگن ز دلت بند آز
تا شوی از بندگی آزاد زود
ای شده غره به جهان، زینهار
کایمن بنشینی از این بدنشانتو به در او شده زنهار خواه
دشنه همی مالدت او بر فسانچون تو بسی خورده است این اژدها
هان به حذرباش ز دندانش، هان!نامهٔ شاهان عجم پیش خواه
یک ره و بر خود به تامل بخوانکوت فریدون و کجا کیقباد؟
کوت خجسته علم کاویان؟سام نریمان کو و رستم کجاست
پیشرو لشکر مازندران؟بابک ساسان کو و کو اردشیر؟
کوست؟ نه بهرام نه نوشیروان!این همه با خیل و حشم رفته‌اند
نه رمه مانده است کنون نه شبانرهگذر است این نه سرای قرار
دل منه اینجا و مرنجان روان
بار خدايا اگر ز روی خدايی
طينت انسان همه جميل سرشتیچهره رومی و صورت حبشی را
مايه خوبی چه بود و علت زشتیطلعت هند و روی ترك چرا شد
همچو دل دوزخی و روی بهشتیاز چه سعيد اوفتاد و از چه شقی شد
زاهد محرابی و كشيش كنشتیچيست خلاف اندر آفرينش عالم
چون همه را دايه و مشاطه تو گشتینعمت منعم چراست دريا دريا
محنت مفلس چراست كشتی كشتی
درخت جهان را مجنبان ازیرا
درخت جهان رنج و غم بار داردمده در بهای جهان عمر کوته
که جز تو جهان پر خریدار داردبه زنهار گیتی مده دل نه رازت
که گیتی نه راز و نه زنهار داردیکی منزل است این که هرک اندرو شد
برون آمدن سخت دشوار داردیکی میزبان است کو میهمان را
دهان و شکم خشک و ناهار دارد
آمد شب و از خواب مرا رنج و عذابست
ای دوست بیار آنچه مرا داروی خوابستچه مرده و چه خفته که بیدار نباشی
آن را چه دلیل آری و این را چه جوابستمن جهد کنم بی‌اجل خویش نمیرم
در مردن بیهوده، چه مزد و چه ثوابستمن خواب ز دیده به می ناب ربایم
آری عدوی خواب جوانان می نابستسختم عجب آید که چگونه بردش خواب
آن را که به کاخ اندر یک شیشه شرابستوین نیز عجبتر که خورد باده نه بر چنگ
بی‌نغمهٔ چنگش به می ناب شتابستاسبی که صفیرش نزنی می‌نخورد آب
نی مرد کم از اسب و نه می کمتر از آبستدر مجلس احرار سه چیزست و فزون به
وان هر سه شرابست و ربابست و کبابستنه نقل بود ما را، نی دفتر و نی نرد
وان هر سه بدین مجلس ما در، نه صوابستدفتر به دبستان بود و نقل به بازار
وین نرد به جایی که خرابات خرابستما مرد شرابیم و کبابیم و ربابیم
خوشا که شرابست و کبابست و ربابست
دوستان! وقت عصیرست و کباب
راه را گرد نشانده‌ست سحابسوی رز باید رفتن به صبوح
خویشتن کردن مستان و خرابنیمجوشیده عصیر از سر خم
درکشیدن، که چنین است صوابرادمردان را هنگام عصیر
شاید ار می نبود صافی و نابتا دو سه روز درین سایهٔ رز
آب انگور گساریم به آببفروزیم همی آتش رز
گسترانیم بر او سرخ کبابتاک رز باشدمان شاسپرم
برگ رز باشد دستار شرابنقل ما خوشهٔ انگور بود
از بر سر بر چون پر عقاببانگ جوشیدن می باشدمان
نالهٔ بربط و طنبور و رباب
نالم ز دل چو نای من اندر حصار نای
پستی گرفت همت من زین بلند جایآرد هوای نای مرا ناله های زار
جز ناله های زار چه آرد هوای نایگردون به درد و رنج مرا کشته بود اگر
پیوند عمر من نشدی نظم جانفزاینه نه ز حصن نای بیفزود جاه من
داند جهان که مادر ملکست حصن نایمن چون ملوک سر ز فلک برگذاشته
زی زهره برده دست و به مه بر نهاده پایاز دیده گاه پاشم درهای قیمتی
وز طبع گه خرامم در باغ دلگشاینظمی بکامم اندر چون باده لطیف
خطی به دستم اندر چون زلف دلربایای در زمانه راست نگشته مکوی کژ
وی پخته ناشده به خرد خام کم درایامروز پست گشت مرا همت بلند
زنگار غم گرفت مرا تیغ غمزدایاز رنج تن تمام نیارم نهاد پی
وز درد دل بلند نیارم کشید وایگیرم صبور گردم بر جای نیست دل
گویم به رسم باشم هموار نیست رایعونم نکرد همت دور فلک نگار
سودم نداد گردش جام جهان نمایبر من سخن نبست نبندد بلی سخن
چون یک سخن نیوش نباشد سخن سرایکاری ترست بر دل و جانم بلا و غم
از رمح آب داده و از تیغ سرگرایچون پشت بینم از همه مرغان درین حصار
ممکن بود که سایه کند بر سرم همایگردون چه خواهد از من بیچاره ضعیف
گیتی چه خواهد از من درمانده گدایگر شیر شرزه نیستی ای فضل کم شکر
ور مار گَرزه نیستی ای عقل کم گزایای محنت ار نه کوه شدی ساعتی برو
وی دولت ار نه باد شدی لحظه ای بپایای تن جزع مکن که مجازیست این جهان
وی دل غمین مشو که سپنجیست این سرایگر عز و ملک خواهی اندر جهان مدار
جز صبر و قناعت دستور و رهنمایای بی هنر زمانه مرا پاک در نورد
وی کوردل سپهر مرا نیک بر گرایای روزگار هر شب و هر روز از حسد
ده چه ز محنتم کن و ده در ز غم گشایدر آتش شکیبم چون گل فرو چکان
بر سنگ امتحانم چون زر بیازمایاز بهر زخم گاه چو سیمم فرو گداز
وز بهر حبس گاه چو مارم همی فسایای اژدهای چرخ دلم بیشتر بخور
وی آسیای چرخ تنم تنگ تر بسایای دیده سعادت تاری شو و مبین
وی مادر امید سترون شو و مزایزین جمله باک نیست چو نومید نیستم
از عفو شاه عادل و از رحمت خدایشاید که بی گنه نکند باطلم ملک
کاندر جهان نیابد چون من ملک ستایمسعود سعد دشمن فضلست روزگار
این روزگار شیفته را فضل کم نمای
این چنین رنج کز زمانه مراست
هیچ دانی که در زمانه کراستهر چه در علم و فضل من بفزود
همچنانم ز جاه و مال بکاستنیستم عاشق از چه رخ زردم
نیستم آهو از چه پشت دوتاستای تن آرام گیر و صبر گزین
که هر امروز را ز پس فرداستمشو آنجا که دانه طمع است
زیر دانه نگر که دام بلاستخویشتن را خلق مکن بر خلق
برد نو بهتر از کهن دیباستزان عزیز است آفتاب که او
گاه پیدا و گاه ناپیداستهمه از آدمیم ما لیکن
او گرامی ترست کو داناستهمه آهن ز جنس یکدگر است
که همه از میانه خار استنعل اسبان شد آنچه نرم آهن
تیغ شاهان شد آنچه روهیناستنه غلط کردم آنکه داناییست
برسیده به هر مراد و هواستهنر از تیغ تیز پیدا شد
که بدو شاه قبضه را آراستباژگونه است کار این گیتی
زین همه هر چه گفتم از سوداستهر که او راست باشد و بی عیب
بر وی از روزگار بیش عناستبه همه حال بیشتر ببرند
هر درختی که شاخ دارد راستتو چنان برگمان که من دونم
سخن من نگر که چون والاستاصل زر عیار از خاک است
اصل عود قمار نه ز گیاستاین شگفتی نگر کجا سخنم
نکته زاید همی و آید راستگرچه پیوسته شعر گویم من
عادت من نه عادت شعر استنه طمع کرده ام ز کیسه کس
نه تقاضاست شعر من نه هجاستهمچو ما روزگار مخلوق است
گله کردن ز روزگار چراستگله از هیچ کس نباید کرد
کز تن ماست آنچه بر تن ماستکرم پیله همی به خود بتند
که همی بند گرددش چپ و راستار خسی افتدت به دیده منال
سوی آن کس نگر که نابیناستحذر از تو چه سود چو برسد
لابد آنچ از خدای بر تو قضاستشادمانی به عمر کی زیبد
چون حقیقت بود همی که فناستصعب باشد پس هر آسانی
نشنیدی که خار با خرماستمکرمت را یکی درخت شناس
که برو برگ وی ز شکر و ثناستآفتابش ز نور نورانی است
آب او از مروت است و سخاستسایه دارست و اهل دانش را
زیر آن سایه ملجاء و مأواستمکرمت کن که بگذرد همه چیز
مکرمت پایدار در دنیاست
ای سرد و گرم دهر کشیده
شیرین و تلخ دهر چشیدهاندر هزار بادیه گشته
بر تو هزار باد وزیدهبی حد بنای آز کشفته
بی مر لباس صبر دریدهدر چند کارزار فتاده
در چند مرغزار چریدهاقلیم ها به نام سپرده
در دشت ها به وهم دویدهدر سمج های حبس نشسته
با حلقه های بند خمیدهدر بحرها چو ابر گذشته
در دشت ها چو باد تنیدهبی بیم در حوادث جسته
بی باک با سپهر چخیدهاندوه بوته تو نهاده
واندیشه آتش تو دمیدهگردون تو را عیار گرفته
یک ذره بر تو بار ندیدهاعجاز گفته تو شنوده
انصاف کرده تو گزیدهسحر آمده به رغبت و اشعارت
از تو به گوش حرص شنیدهباغیست خاطر تو شکفته
شاخیست فکرت تو دمیدههر کس بری ز شاخ تو برده
هر کس گلی ز باغ تو چیدهوان سر بریده خامه بی حبر
رزق تو از تو باز بریدهافزون نمی کند ز لباده
برتر نمی شود ز ولیدهوان کسوتی که بختت رشته ست
نابافته ست و نیم تنیدهتا چند بود خواهی بی جرم
در کنج این خراب خزیدهلرزان به تن چو دیو گرفته
پیچان به جان چو مار گزیدهچهره ز زخم درد شکسته
قامت ز رنج بار خمیدهجان از تن تو چست گسسته
هوش از سر تو پاک رمیدهچشمت ز گریه جوی گشاده
جسمت به گونه زر کشیدهادبار در دم تو نشسته
افلاس بر سر تو رسیدهنه پی به گام راست نهاده
نه می به کام خویش مزیدهاشک دو دیده روی تو کرده
نار چهار شاخ کفیدهگویی که دانه دانه لعلست
زو قطره قطره خون چکیدهاز بهر خوشه ای را بسیار
بر خویشتن چونال نویدهدر چشم تو امید گلی را
صد خار انتظار خلیدهشمشیر سطوت تو زده زنگ
شیر عزیمت تو شمیدهسرو طراوت تو شکسته
روز جوانی تو پریدهبر مایه سود کرد چه داری
ای تجربت به عمر خریدهحق تو می نبیند بینی
این سرنگون به چندین دیدهحال تو بی حلاوت و بی رنگ
مانند میوه ایست مکیدههم روزی آخرت برساند
ایزد بدانچه هست سزیدهمسعود سعد چند لبی ژاژ
چه فایده ز ژاژ لبیده
ای لاهوور ویحک بی من چگونه ای
بی آفتاب روشن روشن چگونه ایای آن که باغ طبع من آراسته تو را
بی لاله و بنفشه و سوسن چگونه ایتو مرغزار بودی و من شیر مرغزار
با من چگونه بودی و بی من چگونه ایناگاه عزیز فرزند از تو جدا شده ست
با درد او به نوحه و شیون چگونه ایبر پای تو دو بند گرانست چونستی
بی جان شدی تو اکنون بی تن چگونه اینفرستیم پیام و نگویی به حسن عهد
کاندر حصار بسته چو بیژن چگونه ایگر در حضیض برکشدت باژگونه بخت
از اوج برفراخته گردن چگونه ایای تیغ اگر نیام به حیلت بخواستی
دردا که تو برهنه چو سوزن چگونه ایدر هیچ حمله هرگز نفکنده ای سپر
با حمله زمانه توسن چگونه ایباشد تو را ز دوست یکایک تهی کنار
با دشمن نهفته به دامن چگونه ایاز زهر مار و تیزی آهن بود هلاک
با مار حلقه گشته ز آهن چگونه ایاز دوستان ناصح مشفق جدا شدی
با دشمنان ناکس ریمن چگونه ایدر باغ نوشکفته بکردی همی نظر
وز بیم رفته در دم گلخن چگونه ایآباد جای نعمت نامد تو را به چشم
محنت زده به ویران معدن چگونه ایای بوده بام و روزن تو چرخ و آفتاب
در سمج تنگ بیدر و روزن چگونه ایای جره باز دست گذار شکار دوست
بسته میان تنگ نشیمن چگونه ایبر ناز دوست هرگز طاقت نداشتی
امروز با شماتت دشمن چگونه ایای دم گرفته زندان گشته مقام تو
بی دل گشاده طارم و گلشن چگونه ای
کرد با من زمانه حمله به جنگ
چون مرا بسته دید میدان تنگرنج و غم را ز بهر جان و دلم
تیغ پولاد کرد و تیر خدنگهر زمانی همی رسد مددش
دو سپه روز و شب ز روم و ز زنگزان کشد تیغ صبح هر روزی
که نگشتش گسسته بر من چنگگشته ام چون عطارد اندر حوت
ورچه بودم چو ماه در خرچنگآتش گوهرم به خاطر و طبع
حبس از آن باشدم همی در سنگآب انده ز دیده چندان رفت
تا زد آئینه نشاطم زنگآب رویم نماند در رویم
آب مانند کس نبینی رنگمحنتم همچو دوستان عزیز
هر شب اندر کنار گیرد تنگبالشی ام نهد ز پنجه شیر
بستری گسترد ز کام نهنگشربتی خورده ام به طعم چنان
نوشم آید همی به کام شرنگخورشم گشت خاک تیره چو مار
مسکنم کوه تنگ شد چو پلنگخوب گفتار و پر هنر حرکت
بدلم شد به خامشی و درنگگویی آن صورتم که بر دیوار
زده باشدش خامه نیرنگبه دلم داده بود شاهی روی
به تنم کرده بود بخت آهنگچشم آن شد ز گرد انده کور
پای این شد ز دست محنت لنگهر چه بیشم دهد فلک مالش
بیش یابد ز من همی فرهنگهنرم هر چه داد بیش کند
چنگ را لحن خوشتر آرد چنگلیکن از حد چو بگذراند باز
بگسلاند به چنگ بر آهنگهر که او پاک چون هوا باشد
چون هوا نزد کس نگیرد سنگمرد باید که ده دله باشد
تا بود سرخ روی چون نارنگمردمان زمانه بی هنرند
زانکه فرهنگشان ندارد هنگنیست در کارشان دل زاغی
بانگ افکنده در جهان چو کلنگنیست از ننگ ننگشان ور چند
ننگ دارد ز ننگ ایشان ننگدوزخ آرد پرستش ایشان
راست هستند نامه ارژنگلاف رادی گران بود چون کوه
ور چو زفتی گران بود چون گنگخوب روی و ملبسند همه
طرفه رنگند و نادره نیرنگبار منت نشسته بر سر جود
زین سبب گشته هر سه حرفش تنگابر هم خوی اهل عصر گرفت
بلبل منت زند به هر فرسنگقطره آب ازو همی بچکد
تا نگرددش روی پر آژنگخیز مسعودسعد رنجه مباش
بازدار از جهان و اهلش چنگنوش خواهی همی ز شاخ کبست
عود جویی همی ز بیخ زرنگچنگ باز هوا ندارد کبک
دل شیر عرین ندارد رنگهر زمان در سرایی از محنت
باره بخت تو ندارد تنگکار نیکو کند خدای منال
راه کوته کند زمانه ملنگبگذرد محنت تو چون بگذشت
ملک جمشید و دولت هوشنگ
مرد هشیار در این عهد کم است
ور کسی هست بدین متهم استزیرکان را ز در عالم و شاه
وقت گرم است نه وقتِ کرم استهست پنهان ز سفیهان چو قدم
هر کرا در ره حکمت قدم استو آنکه را هست ز حکمت رمقی
خونش از بیم چو شاخِ بِقَم استو آن که بیناست برو از پی امن
راهِ دربسته چو جذرِ اَصَم استاز عم و خال شرف هر همه را
پشت و دل، بر شبه نقشِ غم استهر کجا جاه، در آن جاه، چَه است
هر کجا سیم، در آن سیم، سَم استهر کرا عزلت و خرسندی خوست
گرچه اندر سَقَر اندر اِرَم استگوشه گشته‌ست بسان حکمت
هر که جویندهٔ فضل و حِکَم استدست آن کز قلمِ ظلم تهی‌ست
پای آنکس به حقیقت، قلم استرسته نزد همه کس فتنه‌گیاه
هر کجا بوی تف و نامِ نم استهمه شیران زمین در المند
در هوا شیرِ عَلَم بی‌الم است!هر که را بینی پر باد از کبر
آن نه از فربهی آن از ورم استاز یکی درنگری تا به هزار
همه را عشقِ دوام و دِرَم استپادشا را ز پی شهوت و آز
رخ به سیمین‌بر و سیمِ ستم استاُمَرا را ز پی ظلم و فساد
دل به زور و زر و خیل و حشم استسگپرستان را چون دُمِّ سگان
بهرِ نان، پشت دل و دین به خَم استفقها را غرض از خواندن فقه
حیلهٔ بیع و ربا و سلم استعلما را ز پی وعظ و خطاب
جگر از بهر تعصب به دَم استصوفیان را ز پی راندنِ کام
قبله‌شان شاهد و شمع و شکم استزاهدان را ز برای زِه و زِه
«قل هوالله احد» دام و دم استحاجیان را ز گدایی و نفاق
هوس و هوش به طبل و عَلَم استغازیان را ز پی غارت و سهم
قوّت از اسب و سلاح و خدم استفاضلان را ز پی لاف فضول
روی در رفع و جر و جزم و ضم استادبا را ز پی کسب لجاج
انده نصبِ لَن و جَزمِ لَم استمتکلم را از راه خیال
غم اثبات حدوث و قِدَم استچرخپیمای ز بهر دو دروغ
بستهٔ مِسطَر و شکل رَقَم استمرد طب را ز پی خلعت و نام
همه اندیشهٔ بُرء و سقم استمرد دهقان ز پی کسب معاش
از ستور و خر و خرمن خُرَم استخواجه معطی ز پی لاف و ریا
تازه از مدحت و لرزان ز ذم استباز سایل را در هر دو جهان
دوزخش «لا» و بهشتش «نَعَم» استطبع برنا بر یک ساعَته عیش
عاشق شُربِ مِی و زیر و بم استکَهل را از قِبَل حرمت و نسل
اندهِ نفقه و زادِ حَرَم استپیر نز بهر گناه، از پی جاه
تا دم مرگ ندیم ندم استسعی ساعی به سوی سلطان، آن
که فلان جای فلان محتشم استچشم عامی به سوی عالِم از آن
که فلان در جَدَلِ کیف و کم استقدِّ هر موی‌شکاف از پی ظلم
همچو دندانهٔ شانه بهم استمرد ظالم شده خرسند بدین
که بگویند: “فلان محترم است”همگان سُغبهٔ صیدند و حرام
کو کسی کز پی حق در حرم استاینهمه مشغله و رسم و هوس
طالبان ره حق را صنم استهمه بد گشته و عذر همه این:
“گر بدم من، نه فلان نیز هم است؟”اینهمه بیهده دانی که چراست؟
زان که بوالقاسمشان بوالحکم استجم از این قوم بجسته‌ست و کنون
دیو با جامه و با جامِ جم استبا چنین موجِ بلا همچو صدف
آنکس آسوده که امروز اصم استپس تو گویی که: “بر آن بی‌طمعی
از که همواره سنایی دُژَم است؟”چرخ را از پی رنج حکما
از چنین یاوه‌درایان چه کم است؟
به سمرقند اگر بگذری ای باد سحر
نامهٔ اهل خراسان به بر خاقان برنامهای مطلع آن رنج تن و آفت جان
نامه‌ای مقطع آن درد دل و سوز جگرنامهای بر رقمش آه عزیزان پیدا
نامه‌ای در شکنش خون شهیدان مضمرنقش تحریرش از سینهٔ مظلومان خشک
سطر عنوانش از دیدهٔ محرومان ترریش گردد ممر صوت از او گاه سماع
خون شود مردمک دیده از او وقت نظرتا کنون حال خراسان و رعایا بوده‌ست
بر خداوند جهان خاقان پوشیده مگرنی نبوده‌ست که پوشیده نباشد بر وی
ذره‌ای نیک و بد نه فلک و هفت اخترکارها بسته بود بی‌شک در وقت و کنون
وقت آن است که راند سوی ایران لشکرخسرو عادل خاقان معظم کز جد
پادشاه است و جهاندار به هفتاد پدردائمش فخر به آن است که در پیش ملوک
پسرش خواندی سلطان سلاطین سنجرباز خواهد ز غزان کینه که واجب باشد
خواستن کین پدر بر پسر خوبسیرچون شد از عدلش سرتاسر توران آباد
کی روا دارد ایران را ویران یکسرای کیومرث‌بقا پادشه کسری‌عدل
وی منوچهرلقا خسرو افریدونفرقصهٔ اهل خراسان بشنو از سر لطف
چون شنیدی ز سر رحم به ایشان بنگراین دل‌افکار جگرسوختگان می‌گویند
کای دل و دولت و دین را به تو شادی و ظفرخبرت هست که از هرچه در او چیزی بود
در همه ایران امروز نمانده‌ست اثرخبرت هست کز این زیروزبر شوم‌غزان
نیست یک پی ز خراسان که نشد زیروزبربر بزرگان زمانه شده خردان سالار
بر کریمان جهان گشته لئیمان مهتربر در دونان احرار حزین و حیران
در کف رندان ابرار اسیر و مضطرشاد الا به در مرگ نبینی مردم
بکر جز در شکم مام نیابی دخترمسجد جامع هر شهر ستورانشان را
پایگاهی شده نه سقفش پیدا و نه درخطبه نکْنند به هر خطه به نام غز ازآنک
در خراسان نه خطیب است کنون نه منبرکشته فرزند گرامی را گر ناگاهان
بیند، از بیم خروشید نیارد مادرآنکه را صد ره غز زر ستد و باز فروخت
دارد آن جنس که گوییش خریده‌ست به زربر مسلمانان زآن نوع کنند استخفاف
که مسلمان نکند صدیک از آن با کافرهست در روم و ختا امن مسلمانان را
نیست یک ذره سلامت به مسلمانی درخلق را زین غم فریاد رس ای شاه‌نژاد
ملک را زین ستم آزاد کن ای پاکسیربه خدایی که بیاراست به نامت دینار
به خدایی که بیفراخت به فرت افسرکه کنی فارغ و آسوده دل خلق خدا
زین فرومایه‌غز شوم‌پی غارتگروقت آن است که یابند ز رمحت پاداش
گاه آن است که گیرند ز تیغت کیفرزن و فرزند و زر جمله به یک حمله چو پار
بردی امسال روانشان به دگر حمله ببرآخر ایران که از او بودی فردوس به رشک
وقف خواهد شد تا حشر بر این شومحشرسوی آن حضرت کز عدل تو گشته‌ست چو خلد
خویشتن زاینجا کز ظلم غزان شد چو سقرهرکه پایی و خری داشت به حیلت افکند
چه کند آنکه نه پای است مر او را و نه خررحم کن رحم بر آن قوم که نبود شب و روز
در مصیبتشان جز نوحه‌گری کار دگررحم کن رحم بر آن قوم که جویند جوین
از پس آنکه نخوردندی از ناز شکررحم کن رحم بر آنها که نیابند نمد
از پس آنکه ز اطلسشان بودی بستررحم کن رحم بر آن قوم که رسوا گشتند
از پس آنکه به مستوری بودند سمرگرد آفاق چو اسکندر برگرد از آنک
تویی امروز جهان را بدل اسکندراز تو رزم ای شه و از بخت موافق نصرت
از تو عزم ای ملک و از ملک‌العرش ظفرهمه پوشند کفن گر تو بپوشی خفتان
همه خواهند امان چون تو بخواهی مغفرای سرافرازجهانبانی کز غایت فضل
حق سپرده‌ست به عدل تو جهان را یکسربهرهای باید از عدل تو نیز ایران را
گرچه ویران شد بیرون ز جهانش مشمرتو خور روشنی و هست خراسان اطلال
نه بر اطلال بتابد چو بر آبادان خورهست ایران به مثل شوره تو ابری و نه ابر
هم برافشاند بر شوره چو بر باغ مطربر ضعیف و قوی امروز تویی داور حق
هست واجب غم حق ضعفا بر داورکشور ایران چون کشور توران چو تو راست
از چه محروم است از رأفت تو این کشورگر نیاراید پای تو بدین عزم رکاب
غز مدبر بکشد باز عنان تا خاورکی بود کی که ز اقصای خراسان آرند
از فتوح تو بشارت بر خورشید بشرپادشاه علما صدر جهان خواجهٔ شرع
مایهٔ فخر و شرف قاعدهٔ فضل و هنرشمس اسلام فلک‌مرتبه برهان‌الدین
آنکه مولیش بود شمس و فلک فرمانبرآنکه از مهر تو تازه‌ست چو از دانش روح
وآن‌که بر چهر تو فتنه‌ست چو بر شمس قمریاورش بادا حق عزوجل در همه کار
تا در این کار بود با تو به همت یاورچون قلم گردد این کار گر آن صدر بزرگ
نیزه‌کردار ببندد ز پی کینه کمربه تو ای سایهٔ حق خلق جگرسوخته را
او شفیع است چنان کامّت را پیغمبرخلق را زین حشر شوم اگر برهانی
کردگارت برهاند ز خطر در محشرپیش سلطان جهان سنجر کاو پروردت
ای چنو پادشه دادگر حقپروردیدهای خواجهٔ آفاق کمال‌الدین را
که نباشد به جهان خواجه از او کاملترنیک دانی که چه و تا به کجا داشت بر او
اعتماد آن شه دین‌پرور نیکومحضرهست ظاهر که بر او هرگز پوشیده نبود
هیچ اسرار ممالک چه ز خیر و چه ز شرروشن است آنکه بر آن جمله که خور گردون را
بود ایران را رایش همه عمر اندر خورواندر آن مملکت و سلطنت و آن دولت
چه اثر بود از او هم به سفر هم به حضربا کمال‌الدین ابنای خراسان گفتند
قصهٔ ما به خداوند جهان خاقان برچون کند پیش خداوند جهان از سر سوز
عرضه این قصهٔ رنج و غم و اندوه و فکراز کمال کرم و لطف تو زیبد شاها
کز کمال‌الدین داری سخن ما باورزو شنو حال خراسان و غزان ای شه شرق
که مر او را همه حال است چو الحمد ازبرتا کشد رای چو تیر تو در آن قوم کمان
خویشتن پیش چنین حادثه‌ای کرد سپرآنچه او گوید محض شفقت باشد از آنک
بسطت ملک تو می‌خواهد نه جاه و خطرخسروا در همه انواع هنر دستت هست
خاصه در شیوهٔ نظم خوش و اشعار غررگر مکرر بود ایطاء در این قافیتم
چون ضروری‌ست شها پردهٔ این نظم مدرهم بر آن‌گونه که استاد سخن عمعق گفت
خاک خون‌آلود ای باد به اصفاهان بربیگمان خلق جگرسوخته را دریابد
چون ز درد دلشان یابد از این‌گونه خبرتا جهان را بفروزد خور گیتی‌پیمای
از جهان‌داری ای خسرو عادل برخور
هان! ای دلِ عبرت‌بین! از دیده عِبَر کن! هان!
ایوانِ مدائن را آیینهٔ عبرت دان!یک‌ره ز لبِ دجله منزل به مدائن کن
وز دیده دُوُم دجله بر خاکِ مدائن رانخود دجله چنان گرید صد دجلهٔ خون گویی
کز گرمیِ خونابش آتش چِکَد از مژگانبینی که لبِ دجله چون کف به دهان آرد؟
گویی ز تَفِ آهش لب آبله زد چنداناز آتشِ حسرت بین بریان جگرِ دجله
خود آب شنیده‌ستی کآتش کُنَدش بریانبر دجله گِری نونو! وز دیده زکاتش ده
گرچه لبِ دریا هست از دجله زکاتاِستانگر دجله درآمیزد بادِ لب و سوزِ دل
نیمی شود افسرده، نیمی شود آتشدانتا سلسلهٔ ایوان بگسست مدائن را
در سلسله شد دجله، چون سلسله شد پیچانگهگه به زبانِ اشک آواز ده ایوان را
تا بو که به گوشِ دل پاسخ شنوی ز ایواندندانهٔ هر قصری پندی دهدت نو نو
پندِ سرِ دندانه بشنو ز بُنِ دندانگوید که تو از خاکی، ما خاک توایم اکنون
گامی دو سه بر ما نِه و اشکی دو سه هم بِفْشاناز نوحهٔ جغدالحق ماییم به دردِ سر
از دیده گلابی کن، دردِ سرِ ما بنشانآری! چه عجب داری؟ کاندر چمنِ گیتی
جغد است پیِ بلبل؛ نوحه‌ست پیِ الحانما بارگهِ دادیم این رفت ستم بر ما
بر قصرِ ستمکاران تا خود چه رسد خِذلانگویی که نگون کرده‌ست ایوانِ فلک‌وش را
حکمِ فلکِ گردان؟ یا حکمِ فلک‌گردان؟بر دیدهٔ من خندی کاینجا ز چه می‌گرید؟
خندند بر آن دیده کاینجا نشود گریاننی زالِ مدائن کم از پیرزنِ کوفه
نه حجرهٔ تنگِ این کمتر ز تنورِ آندانی چه؟ مدائن را با کوفه برابر نه!
از سینه تنوری کن وز دیده طلب طوفاناین است همان ایوان کز نقشِ رخِ مردم
خاکِ درِ او بودی دیوارِ نگارستاناین است همان درگه کاو را ز شهان بودی
دیلم مَلِکِ بابِل، هندو شهِ ترکستاناین است همان صفّه کز هیبتِ او بردی
بر شیرِ فلک حمله شیرِ تنِ شادروانپندار همان عهد است، از دیدهٔ فکرت بین!
در سلسلهٔ درگه، در کوکبهٔ میداناز اسب پیاده شو، بر نَطعِ زمین رُخ نِه
زیرِ پیِ پیلش بین شهمات شده نُعماننی! نی! که چو نُعمان بین پیل‌افکنِ شاهان را
پیلانِ شب و روزش کُشته به پیِ دورانای بس شهِ پیل‌افکن کافکنْد به شه‌پیلی
شطرنجیِ تقدیرش در مات‌گهِ حِرمانمست است زمین زیرا خورده‌ست به‌جای می
در کاسِ سرِ هُرمُز، خونِ دلِ نُوشِروانبس پند که بود آنگه بر تاجِ سرش پیدا
صد پندِ نو است اکنون در مغزِ سرش پنهانکسری و ترنجِ زر، پرویز و به زرّین
بر باد شده یکسر، با خاک شده یکسانپرویز به هر خوانی زرّین‌تره گستردی
کردی ز بساطِ زر، زرّین‌تره را بستانپرویز کنون گم شد، زان گم‌شده کمتر گو
زرّین‌تره کو برخوان؟ رو «کَم تَرَکوا» برخوانگفتی که کجا رفتند آن تاج‌وران اینک؟
ز ایشان شکمِ خاک است آبستنِ جاویدانبس دیر همی زاید آبستنِ خاک، آری
دشوار بود زادن، نطفه ستدن آسانخونِ دلِ شیرین است آن می که دهد رَزبُن
ز آب و گِلِ پرویز است آن خُم که نهد دهقانچندین تنِ جَبّاران کاین خاک فرو خورده‌ست
این گرسنه‌چشم آخر هم سیر نشد ز ایشاناز خونِ دلِ طفلان سرخابِ رخ آمیزد
این زالِ سپید ابرو، وین مامِ سیهپستانخاقانی ازین درگه دریوزهٔ عبرت کن
تا از درِ تو زین‌پس دریوزه کند خاقانامروز گر از سلطان رندی طلبد توشه
فردا ز درِ رندی توشه طلبد سلطانگر زادِ رهِ مکه تحفه‌ست به هر شهری
تو زادِ مدائن بَر تحفه ز پیِ شروانهرکس بَرَد از مکّه سبحه ز گِلِ جمره
پس تو ز مدائن بَر سبحه ز گلِ سلماناین بحرِ بصیرت بین! بی‌شربت از او مگذر
کز شطّ چنین بحری لب‌تشنه شدن نتواناِخوان که زِ راه آیند، آرند ره‌آوردی
این قطعه ره‌آورد است از بهرِ دلِ اِخوانبنگر که در این قطعه چه سحر همی راند
معتوه مسیحا دل، دیوانهٔ عاقل جان
۱. آغاز و پایان زندگی رنج است:
چه جویی همی زین سرای سپنج
کز آغاز رنجست و فرجام رنجبریزی به خاک ار همه ز آهنی
اگر دین‌پرستی ور آهرمنی
۲. جهان بدمهر و بدگوهر است و پرورده خود را سرانجام می کشد:
جهانا چه بدمهر و بدگوهری
که خود پرورانی و خود بشکری
جهانا مپرور چو خواهی درود
چو می بدروی پروریدن چه سود؟
چنین است کردار این گنده پیر
ستاند ز فرزند پستان شیرچو پیوسته شد مهر دل بر جهان
به خاک اندر آرد سرش ناگهان
جهانا ندانم چرا پروری
چو پرورده باشی چرا بشکری
جهانا بپروردیش در کنار
وز آن پس ندادی به جان زینهارنهانی ندانم ترا دوست کیست
بدین آشکارت بباید گریست
جهانا چه خواهی ز پروردگان
چه پروردگان، داغِ دل بُردگان
۳. رنج زندگی بیشتر از خوشی آن است:
چنین پروراند همی روزگار
فزون آمد از رنگِ گل رنج خار
اگر بودن اینست شادی چراست
شد از مرگ درویش با شاه راست
جهانا سراسر فسوسی و باد
بتو نیست مرد خردمند شاد
اگر تاج جوید جهانجوی مرد
وگر خاک گردد بروز نبردبناکام می‌رفت باید ز دهر
چه زو بهر تریاک یابی چه زهرندانم سرانجام و فرجام چیست
برین رفتن اکنون بباید گریست
۴. در جهان اخلاق و عدالتی نیست:
چپ و راست هر سو بتابم همی
سر و پای گیتی نیابم همییکی بد کند نیک پیش آیدش
جهان بنده و بخت خویش آیدشیکی جز به نیکی جهان نسپرد
همی از نژندی فرو پژمرد
۵. هرگز زاده نشدن بهترین گزینه بود:
ببازیگری ماند این چرخ مست
که بازی برآرد به هفتاد دستزمانی بخنجر زمانی بتیغ
زمانی بباد و زمانی بمیغزمانی بدست یکی ناسزا
زمانی خود از درد و سختی رهازمانی دهد تخت و گنج و کلاه
زمانی غم و رنج و خواری و چاههمی خورد باید کسی را که هست
منم تنگدل تا شدم تنگدستاگر خود نزادی خردمند مرد
ندیدی ز گیتی چنین گرم و سردبباید به کوری و ناکام زیست
برین زندگانی بباید گریستسرانجام خاکست بالین اوی
دریغ آن دل و رای و آیین اوی
چه جوییم زین گنبد تیزگرد
که هرگز نیاساید از کارکردیکی را همی تاج شاهی دهد
یکی را بدریا بماهی دهدیکی را برهنه سروپای و سفت
نه آرام و خواب و نه جای نهفتیکی را دهد توشهٔ شهد و شیر
بپوشد بدیبا و خز و حریرسرانجام هردو بخاک اندرند
بتارک بدام هلاک اندرنداگر خود نزادی خردمند مرد
ندیدی ز گیتی چنین گرم و سردندیدی جهان از بُنِه بِه بُدی
اگر که بدی مرد اگر مه بدی
چه گفت آن سخنگوی مرد دلیر
چو از گردش روز برگشت سیرکه کاچی نزادی مرا مادرم
نگشتی سپهر بلند از برمبه پرگار تنگ و میان دو گوی
چه گویم جز از خامشی نیست روینه روز بزرگی نه روز نیاز
نماند همی برکسی بر دراززمانه ز ما نیست چون بنگری
ندارد کسی آلت داوریبیارای خوان و بپیمای جام
ز تیمار گیتی مبر هیچ ناماگر چرخ گردان کشد زین تو
سرانجام خاکست بالین تودلت را به تیمار چندین مبند
بس ایمن مشو بر سپهر بلندکه با پیل و با شیر بازی کند
چنان دان که از بی‌نیازی کندتو بیجان شوی او بماند دراز
درازست گفتار چندین منازتو از آفریدون فزونتر نه ای
چو پرویز باتخت و افسر نه ای
خرد نیست با گرد گردان سپهر
نه پیدا بود رنج و خشمش نه مهرهمان به که گیتی نبینی به چشم
نداری ز کردار او مهر و خشم
همه در جهان خاک را آمدیم
نه جویای تریاک را آمدیمبمیرد کسی کو ز مادر بزاد
زِهِش چون ستم بینم و مرگ داد
نتیجه اخلاقی: بی آزاری و اندوه نخوردن:
بیا تا جهان را به بد نسپریم
به کوشش همه دستِ نیکی بریمنباشد همی نیک و بد پایدار
همان به که نیکی بُوَد یادگار
سر مایهٔ مرد سنگ و خرد
ز گیتی بی‌آزاری اندر خورددر دانش و آنگهی راستی
گرین دو نیابی روان کاستیاگر خود بمانی به گیتی دراز
ز رنج تن آید به رفتن نیازیکی ژرف دریاست بن ناپدید
در گنج رازش ندارد کلیداگر چند یابی فزون بایدت
همان خورده یک روز بگزایدتسه چیزت بباید کز آن چاره نیست
وزو بر سرت نیز پیغاره نیستخوری گر بپوشی و گر گستری
سزد گر به دیگر سخن ننگریچو زین سه گذشتی همه رنج و آز
چه در آز پیچی چه اندر نیاز
بی‌آزاری و خامشی برگزین
که گوید که نفرین به از آفرین؟
چنین است رسم سرای سپنج
یکی زو تن آسان و دیگر به رنجبرین و بران روز هم بگذرد
خردمند مردم چرا غم خورد
به بیشی نهاده ست مردم دو چشم
ز کمّی بود دل پر از درد و خشمنه آن ماند ای مرد دانا نه این
ز گیتی همه شادمانی گزین
ساقیا می ده که جز می نشکند پرهیز را
تا زمانی کم کنم این زهد رنگ‌آمیز راملکت آل بنی‌آدم ندارد قیمتی
خاک ره باید شمردن دولت پرویز رادین زردشتی و آیین قلندر چند چند
توشه باید ساختن مر راه جان‌آویز راهر چه اسباب است آتش درزن و خرم نشین
بدرهٔ ناداشتی به روز رستاخیز رازاهدان و مصلحان مر نزهت فردوس را
وین گروه لاابالی جان عشق‌انگیز راساقیا زنجیر مشکین را ز مه بردار زود
بر رخ زردم نِه آن یاقوت شکّرریز را
در ده پسرا می مُروَّق را
یاران موافق موفق رازان می که چو آه عاشقان از تف
انگِشت کند بر آب زورق رازان می که کند ز شعله پُرآتش
این گنبد‌خانهٔ معلق راهین خیز و ز عکس باده گلگون کن
این اسبِ سوارخوارِ ابلق رادر زیر لگد بکوب چون مردان
این طارم زرق‌پوش ازرق راگه ساقی باش و گه حریفی کن
ترتیب فروگذار رونق رایک دم خوش باش تا چه خواهی کرد
این زهد مزور مزبق رایک ره به دو باده دست کوته کن
این عقلِ درازقدِّ احمق رابنمای به زیرکان دیوانه
از مصحف باطل آیت حق رابر لاله مزن ز چشم سنبل را
بر پسته منه ز ناز فندق رابیرون شو ازین دو رنگ و این ساعت
همرنگ حریر کن ستبرق رامشکن به طمع مرا تو ای ممسک
چونان که جریر مر فرزدق راگر طمع میان‌تهی سه حرف آمد
چار است میان‌تهی مطوق رادر تختهٔ اول ار بنوشتی
بی شکل حروف علم مطلق راکم زان باری که در دوم‌تخته
چون نسخ کنی خط محقق رادر موضع خوشدلان و مشتاقان
موضوع فروگذار و مشتق راشعر تر مطلق سنایی خوان
آتش درزن حدیث مغلق را
ساقیا دانی که مخموریم در ده جام را
ساعتی آرام ده این عمر بی آرام رامیر مجلس چون تو باشی با جماعت در نگر
خام در ده پخته را و پخته در ده خام راقالب فرزند آدم آز را منزل شدست
انده پیشی و بیشی تیره کرد ایام رانه بهشت از ما تهی گردد نه دوزخ پر شود
ساقیا در ده شراب ارغوانی فام راقیل و قال بایزید و شبلی و کرخی چه سود
کار کار خویش دان اندر نورد این نام راتا زمانی ما برون از خاک آدم دم زنیم
ننگ و نامی نیست بر ما هیچ خاص و عام را
از آن می خوردن عشقست دایم کار من هر شب
که بی من در خراباتست دایم یار من هر شببتم را عیش و قلاشیست بی من کار هر روزی
خروش و ناله و زاریست بی او کار من هر شبمن آن رهبان خود نامم من آن قلاش خود کامم
که دستوری بود ابلیس را کردار من هر شببرهنه پا و سر زانم که دایم در خراباتم
همی باشد گرو هم کفش و هم دستار من هر شبهمه شب مست و مخمورم به عشق آن بت کافر
مغان دایم برند آتش ز بیت‌النار من هر شبمرا گوید به عشق اندر چرا چندین همی نالی
نگار من چو بیند چشم گوهر بار من هر شبدو صد زنار دارم بر میان بسته به روم اندر
همی بافند رهبانان مگر زنار من هر شب
هر آن روزی که باشم در خرابات
همی نالم چو موسی در مناجاتخوشا روزی که در مستی گذارم
مبارک باشدم ایام و ساعاتمرا بی خویشتن بهتر که باشم
به قرایی فروشم زهد و طاعاتچو از بند خرد آزاد گشتم
نخواهم کرد پس گیتی عماراتمرا گویی لباسات تو تا کی
خراباتی چه داند جز لباساتگهی اندر سجودم پیش ساقی
گهی پیش مغنی در تحیاتپدر بر خم خمرم وقف کردست
سبیلم کرد مادر در خراباتگهی گویم که ای ساقی قدح گیر
گهی گویم که ای مطرب غزلهاتگهی باده کشیده تا به مستی
گهی نعره رسیده تا سماواتمرا موسی نفرماید به تورات
چو کردم حق فرعونی مکافاتچو دانی کاین سنایی ترهاتست
مکن بر روی سلامی خواجه هیهات
شور در شهر فکند آن بت زُنّارپرست
چون خرامان ز خرابات برون آمد مستپردهٔ راز دریده، قدحِ می در کف
شربت کفر چشیده، عَلَم کفر به دستشده بیرون ز در نیستی از هستی خویش
نیست حاصل شود آن را که برون شد از هستچون بت است آن بتِ قلاش‌دلِ رهبان‌کیش
که به شمشیر جفا جز دل عشاق نَخَستاندر آن وقت که جاسوس جمال رخ او
از پس پردهٔ پندار و هوا بیرون جستهیچ ابدال ندیدی که درو درنگریست
که در آن ساعت زنّار چهل‌کرد نبستگاه در خاک خرابات به جان بازنهاد
خاکیی را که ازین خاک شود خاکپرستبر در کعبهٔ طامات چه لبیک زنیم
که به بتخانه نیابیم همی جای نشست
در کوی ما، که مسکنِ خوبان سعتری‌ست
از باقیات مردان، پیری قلندریستپیری که از مقام منیّت تنش جداست
پیری که از بقای بقیّت دلش بریستتا روز، دوش، مستِ خرابات اوفتاده بود
بر صورتی که خلق، بَرو بر، همی گریستگفتم «ورا ببینم، که این سخت منکرست»
گفتا که «حالِ منکَری از شرط منکِری‌ست»گفتم «گر این حدیث درست است پس چراست؟
کاندر وجود معنی با خلق داوری‌ست»گفت «آن وجودِ فعل بُوَد کاندرو تو را
با غیر داوری ز پی فضل و برتری‌ست»آن کس که دیو بود چو آمد درین طریق
بنگر به راستی که کنون خاصه چون پَریستدستِ هنر نهاد کُله بر سر خِرد
هر تکمه از کلاهش دینارِ جعفریستگفتم «دل سنایی از کفر آگه است»
گفت «این نه از شمارِ سخن‌های سرسری‌ست»در حقِّ اتحاد حقیقت به حقِ حق
چون تو نه‌ای حقیقتِ اسلام کافری‌ست
ساقیا می ده که جز می عشق را پدرام نیست
وین دلم را طاقت اندیشهٔ ایام نیستپختهٔ عشقم شراب خام خواهی زان کجا
سازگار پخته جانا جز شراب خام نیستبا فلک آسایش و آرام چون باشد ترا
چون فلک را در نهاد آسایش و آرام نیستعشق در ظاهر حرامست از پی نامحرمان
زان که هر بیگانه‌ای شایستهٔ این نام نیستخوردن می نهی شد زان نیز در ایام ما
کاندرین ایام هر دستی سزای جام نیستتا نیفتد بر امید عشق در دام هوا
کاین ره خاصست اندر وی مجال عام نیستهست خاص و عام نی نزدیک هر فرزانه‌ای
دانهٔ دام هوا جز جام جان انجام نیستجاهلان را در چراگه دام هست و دانه نی
عاشقان را باز در ره دانه هست و دام نیست
در دل آن را که روشنایی نیست
در خراباتش آشنایی نیستدر خرابات خود به هیچ سبیل
موضع مردم مرایی نیستپسرا خیز و جام باده بیار
که مرا برگ پارسایی نیستجرعهای می به جان و دل بخرم
پیش کس می بدین روایی نیستمی خور و علم قیل و قال مگوی
وای تو کاین سخن ملایی نیستچند گویی تو چون و چند چرا
زین معانی ترا رهایی نیستدر مقام وجود و منزل کشف
چونی و چندی و چرایی نیستتو یکی گرد دل برآی و ببین
در دل تو غم دوتایی نیستتو خود از خویش کی رسی به خدای
که ترا خود ز خود جدایی نیستچون به جایی رسی که جز تو شوی
بعد از آن حال جز خدایی نیستتو مخوانم سنایی ای غافل
کاین سخنها به خودنمایی نیست
کسی کاندر صف مردان به بتخانه کمر بندد
برابر کی بود با آن که دل در خیر و شر بندد؟ز دی هرگز نیارد یاد و از فردا ندارد غم
دل اندر دلفریب نقد و اندر ما حضر بنددکسی کو را عیان باید خبر پیش مجال آید
چو خلوت با عیان سازد کجا دل در خبر بنددز عادت بر میان بندد همی هر گبر زناری
نباشد مرده را آنکس که جز بر فرق سر بنددحقیقت بت‌پرست است آنکه در خود هست پندارش
برست از بت‌پرستی چون در پندار دربنددنباشد مرد هر مردی که او دستار بر بندد
نباشد گبر، هر گبری که او زنار بربندداگر تاج تو خورشید است تو زان تاجدارانی
که طاووس ملایک تخت تو بر شاهپر بنددنیاساید سنایی‌وار آن کاو زین جگر خواران
هزاران درد خون‌آلود بر جان و جگر بنددنه موسی‌یی شود هر کس که او گیرد عصا بر کف
نه یعقوبی شود آنکس که دل اندر پسر بنددبسا پیر مناجاتی که بر مرکب فرو ماند
بسا رند خراباتی که زین بر شیر نر بنددز معنی بی‌خبر باشی چو از دعوی کمر بندی
چه داند قدر معنی آن که از دعوی کمر بندد؟به تخت و بخت چون نازی که روزی رخت بربندی؟
به تخت و بخت چون نازد کسی کاو رخت بر بندد؟غلام خاطر اویم، که او همّت قوی دارد
که دارد هر دو عالم را و دل در یک نظر بندداگر یک چند کی بخت سنایی به بگردد پس
همه الفاظ شیرین ملایک بر بصر بنددبرو همچون سنایی باش، نه دین باش و نه دنیا
کسی کاو چون سنایی شد در این هر دو در بندد
تا بت من قصد خرابات کرد
نفی مرا شاهد اثبات کردبا قدح و بلبله تسبیح کرد
با دف و تنبور مناجات کردآن خدمات من دل سوخته
مستی او دوش مکافات کردنغمهٔ او هست‌ِ مرا نیست کرد
بیدق او شاه مرا مات کردتا که به من داد می و گفت:«خذ»
اغلب انفاس مرا هات کردآنکه همی دعوی بر هر کسی
روز و شب از راه کرامات کردحال سنایی دل اهل خرد
خاک گمان بر سر طامات کردبا دل و با دیدهٔ چرخ فلک
دال دل خویش مباهات کرددیدهٔ بردوخته چون برگشاد
راز دل خویش مقامات کردبحر محیط او به یکی دم بخورد
پس بشد و قصد سماوات کرددست به هم بر زد و ناگه به شوق
زآن همه شب دوش لباسات کردبست در صومعه و خویش را
چاکر و شاگرد خرابات کردکشف که داند که کند آنکه او
فضل برو سید سادات کردماند سنایی را در دل هوس
صومعه پر هزل و خرافات کرد
معشوق مرا ره قلندر زد
زان راه به جانم آتش اندر زدگه رفت ره صلاح دینداری
گه راه مقامران لنگر زدرندی در زهد و کفر در ایمان
ظلمت در نور و خیر در شر زدخمیده چو حلقه کرد قد من
و آنگاه مرا چو حلقه بر در زدچون سوخت مرا بر آتش دوزخ
وز آتش دوزخ آب کوثر زددر صومعه پای کوفت از مستی
ابدال ز عشق دست بر سر زدبا آب عنب به صومعه در شد
در میکده آب زر بر آذر زدگر من نه به کام خویشم او باری
با آنکه دلم نخواست خوشتر زد
هر که در کوی خرابات مرا بار دهد
به کمال و کرمش جان من اقرار دهدبار در کوی خرابات مرا هیچ کسی
ندهد ور دهد آن یار وفادار دهددر خرابات بود یار من و من شب و روز
به سر کوی همی گردم تا بار دهدای خوشا کوی خرابات که پیوسته در او
مر مرا دوست همی وعدهٔ دیدار دهدهر که او حال خرابات بداند به درست
هر چه دارد همه در حال به بازار دهددر خرابات نبینی که ز مستی همه سال
راهب دیر ترا کُشتی و زُنّار دهدآنکه چون باشد هشیار به فرزند عزیز
دِرمی سیم به صد زاری دشخوار دهدهر دو عالم را چون مست شود از دل و جان
به بهای قدح می دهد و خوار دهدآنکه بیرون خرابات به قطمیر و نقیر
چون در آید به خرابات به قنطار دهدآنکه نانی همه آفاق بود در چشمش
در خرابات به می جبه و دستار دهدآنکه او کیسه ز طرار نگهدارد چون
به خرابات شود کیسه به طرار دهدای تو کز کوی خرابات نداری گذری
زان سناییت همی پند به مقدار دهدتو برو زاویهٔ زهد نگهدار و مترس
که خداوند سزا را به سزاوار دهد
دوش ما را در خراباتی شب معراج بود
آنکه مستغنی بد از ما هم به ما محتاج بودبر امید وصل ما را ملک بود و مال بود
از صفای وقت ما را تخت بود و تاج بودعشق ما تحقیق بود و شرب ما تسلیم بود
حال ما تصدیق بود و مال ما تاراج بودچاکر ما چون قباد و بهمن و پرویز بود
خادم ما ایلک و خاقان بد و مهراج بوداز رخ و زلفین او شطرنج بازی کرده‌ام
زان که زلفش ساج بود روی او چون عاج بودبدرهٔ زر و درم را دست او طیار بود
کعبهٔ محو عدم را جان ما حجاج بود
ای یار بی تکلف ما را نبید باید
وین قفل رنج ما را امشب کلید بایدجام و سماع و شاهد حاضر شدند باری
وین خرقه‌های دعوی بر هم درید بایدایمان و زاهدی را بر هم شکست باید
زنار جاحدی را از جان خرید بایداز روی آن صنوبر ما را چراغ باید
وز زلف آن ستمگر ما را گزید بایدجامی بهای جانی بستان ز دست دلبر
آمد مراد حاصل اکنون مرید بایدچون مطربان خوشدل گشتند جمله حاضر
پایی بکوفت باید بیتی شنید بایدای ساقی سمنبر در ده تو بادهٔ تر
زیرا صبوح ما را «هل من مزید» بایداز بادهٔ تو مستند ای دوست این عزیزان
رنج و عنای مستان اکنون کشید بایدسالی برفت ناگه روزی دو عید دیدم
این هر دو عید امروز خوشتر ز عید بایداز بوستان رحمت حالی کرانه جویید
چون در سرای همت می‌آرمید بایداز گفتن عبارت گر عبرتی نگیری
در گردن اشارت معنی گزید بایدتا در مکان امنی خر پشته زن فرود آی
چون وقت کوچ آمد نایی دمید بایدگر بایدت که بویی آنجا گل عنایت
اینجا گل ریاست می‌پژمرید بایدای شکر شگرفی در گفتگوی معنی
گر لب شفات آرد آخر بدید بایدهر چند دیر مانی آخر برفت باید
چون شکری بخوردی زهری چشید بایدبفروخته خریدی آورده را ببردی
یاری چه دیده‌ای تو زین پس چه دید بایدچون لاله گر بخندی عمرت کرانه جوید
چون شمع اگر بگریی حلقت برید باید
ای حریفان ما نه زین دستیم دستی برنهید
باده‌مان خوشتر دهید و نقلمان خوشتر نهیدبام ما دیگر زنید و شام ما دیگر پزید
نام ما دیگر کنید و دام ما دیگر نهیدهر کسی را جام او با جان او یکسان کنید
هر کسی را نقل او با عقل او همبر نهیدچند از شش سوی یک دم چار بالشهای ما
بر فراز تارک نه چرخ و هفت اختر نهیدعیسی و خر هر دو اندر مجلس ما حاضرند
کوه بر عیسی برید و کاه پیش خر نهیدمجلس آزادگان را از گرانان چاره نیست
هین که آمد خام دیگر دیگ دیگر برنهیدخنجر نو بر سر بهرام ناچخ زن زنید
زخمهٔ نو بر کف ناهید خنیاگر نهیدهین که عالم سر به سر طوفان نااهلان گرفت
رخ سوی عصمت سرای نوح پیغمبر نهیدهر که را رنگیست همچو نیل در آب افکنید
هر که را بوییست همچون عود بر آذر نهیدنفس را چون بر جگر آبیست آتش در زنید
عقل را چون بر کله پشمیست بندش بر نهیدور درین مجلس شما عاشق‌تر از شمع و می‌اید
پس چو شمع و می قدم در آب و آتش در نهیدمی قبای آتشین دارد شما در بر کشید
شمع تاج آتشین دارد شما بر سر نهیدناحفاظیرا چو سگ ار تاختید از پیش در
آن گهٔ با یار آهو چشم برتر بر نهیدچون ز روی هستی از من در من ایمانی نماند
گر مسلمانید یک ره نام من کافر نهیدور سنایی همچو زنجیرست در حلق شما
حلق او گیرید چون حلقه برون در نهید
ای دل اندر نیستی چون دم زنی خمّار باش
شو بری از نام و ننگ و از خودی بیزار باشدین و دنیا جمله اندر باز و خود مفلس نشین
در صف ناراستان خود جمله مفلس‌وار باشتا کی از ناموس و زرق و زهد و تسبیح و نماز
بندهٔ جام شراب و خادم خمّار باشمیپرستی پیشه‌گیر اندر خرابات و قمار
کمزن و قلاش و مست و رند و دردی خوار باشچون همی دانی که باشد شخص هستی خصم خویش
پس به تیغ نیستی با خلق در پیکار باشطالب عشق و می و عیش و طرب باش و بجوی
چون به کف آمد ترا این روز و شب در کار باشبا سرود و رود و جام باده و جانان بساز
وز میان جان غلام و چاکر هر چار باشاز سر کوی حقیقت بر مگرد و راه عشق
با غرامت همنشین و با ملامت یار باش
ای پسر میخواره و قلاش باش
در میان حلقهٔ اوباش باشراه بر پوشیدگی هرگز مرو
بر سر کویی که باشی فاش باشمهر خوبان بر دل و جان نقش کن
سال و مه این نقش را نقاش باشکم زنان را غاشیه بر دوش گیر
مجلس میخواره را فراش باشگر نداری رو ز درگاه قدر
چاکر اینانج یا بکتاش باشمیر میران گر نباشی باک نیست
چون سنایی بندهٔ یکتاش باش
الا ای دلربای خوش بیا کامد بهاری خوش
شراب تلخ ما را ده که هست این روزگاری خوشسزد گر ما به دیدارت بیاراییم مجلس را
چو شد آراسته گیتی به بوی نوبهاری خوشهمی بوییم هر ساعت همی نوشیم هر لحظه
گل اندر بوستانی نو مل اندر مرغزاری خوشگهی از دست تو گیریم چون آتش می صافی
گهی در وصف تو خوانیم شعر آبداری خوشکنون در انتظار گل سراید هر شبی بلبل
غزلهای لطیف خوش به نغمه‌های زاری خوششود صحرا همه گلشن شود گیتی همه روشن
چو خرم مجلس عالی و باد مشکباری خوش
در راه عشق ای عاشقان خواهی شفا خواهی الم
کاندر طریق عاشقی یک رنگ بینی بیش و کمروزی بیاید در میان تا عشق را بندی میان
عیسی بباید ترجمان تا زنده گرداند به دمچون دیده کوته‌بین بود هر نقش حورالعین بود
چون حاصل عشق این بود خواهی شفا خواهی المیک جرعه زان می نوش کن سری ز حرفی گوش کن
جان را ازان مدهوش کن کم کن حدیث بیش و کمدردت بود درمان شمر دشوارها آسان شمر
در عاشقی یکسان شمر شیر فلک شیر علماز خویشتن آزاد زی از هر ملالی شاد زی
هر جا که باشی راد زی چون یافتی از عشق شمرو کن شراب رنگ را وز سر بنه نیرنگ را
بس کن تو نام و ننگ را بر فرق فرقد زن قدمبر سوز دل دمساز شو اول قدم جان باز شو
زی سر معنی باز شو شکل حروف انگار کمبر زن زمانی کبر را بر طاق نه کبر و ریا
خواهی وفا خواهی جفا چون دوست باشد محتشمعاشق که جام می کشد بر یاد روی وی کشد
جز رخش رستم کی کشد رنج رکاب روستمچون از پی دلبر بود شاید که جان چاکر بود
چون زهره خنیاگر بود از حور باید زیر و بمتا کی ازین سالوس و زه از بند چار ارکان بجه
سر سوی کل خویش نه تا نور بینی بی ظلماز کل عالم شو بری بگذر ز چرخ چنبری
تا هیچ چیزی نشمری تاج قباد و تخت جمگر بایدت حرفی ازین تا گرددت عین‌الیقین
شو مدحت خورشید دین بر دفتر جان کن رقم
دگر بار ای مسلمانان به قلاشی در افتادم
به دست عشق رخت دل به میخانه فرستادمچو در دست صلاح و خیر جز بادی نمی‌دیدم
همه خیر و صلاح خود به باد عشق در دادمکجا اصلی بود کاری که من سازم به قرایی
که از رندی و قلاشی نهادستند بنیادممده پندم که در طالع مرا عشقست و قلاشی
کجا سودم کند پندت بدین طالع که من زادممرا یک جام باده به ز چرخ اندر جهان توبه
رسید ای ساقیان یک ره به جام باده فریادمنیندوزم ز کس چیزی چنان فرمود جانانم
نیاموزم ز کس پندی چنین آموخت استادمز رنج و زحمت عالم به جام می در آویزم
که جام می تواند برد یک دم عالم از یادمالا ای پیر زردشتی به من بربند زناری
که من تسبیح و سجاده ز دست و دوش بنهادم
قبله چون میخانه کردم پارسایی چون کنم
عشق بر من پادشا شد پادشایی چون کنمکعبه یارم خراباتست و احرامش قمار
من همان مذهب گرفتم پارسایی چون کنممن چو گرد باده گشتم کم گرایم گرد باد
آسمانی کرده باشم آسیایی چون کنمعشق تو با مفلسان سازد چو من در راه او
برگ بی‌برگی ندارم بینوایی چون کنماو مرا قلاش خواهد من همان خواهم که او
او خدای من بر او من کدخدایی چون کنمکدیهٔ جان و خرد هرگز نکرده بر درش
خاک و باد و آب و آتش را گدایی چون کنممن چنان خواهم که او خواهد چو در خرمن گهش
از کهی گر کمتر آیم کهربایی چون کنمبر سر دریا چو از کاهی کمم در آشنا
با گهر در قعر دریا آشنایی چون کنماو که بر رخ حسن دارد جز وفاکاریش نیست
من که در دل عشق دارم بی‌وفایی چون کنمبادپایی خواهد از من عشق و من در کار دل
دست تا از دل نشویم بادپایی چون کنمبا خرد گویم که از می چون گریزی گویدم
پیش روح پاک دعوی روشنایی چون کنمشاهدان چون در خراباتند من زان آگهم
زاهدان را جز بدانجا رهنمایی چون کنمبا نکورویان گبران بوده در میخانه مست
با سیه‌رویان دین زهد ریایی چون کنمچون مرا او بی سنایی دوستر دارد همی
جز به سعی باده خود را بی‌سنایی چون کنماو بر آن تا مر سنایی را به خاک اندر کشد
من برآنم تا سنایی را سمایی چون کنمطبع من زو طبع دارد پس مرا گوید مخواه
من ز بهر برگشان این بینوایی چون کنماز همه عالم جدا گشتن توانستم ولیک
عاجزم تا از جدایی خود جدایی چون کنم
تا ما به سر کوی تو آرام گرفتیم
اندر صف دلسوختگان نام گرفتیمدر آتش تیمار تو تا سوخته گشتیم
در کنج خرابات می خام گرفتیماز مدرسه و صومعه کردیم کناره
در میکده و مصطبه آرام گرفتیمخال و کله تو صنما دانه و دامست
ما در طلب دانه ره دام گرفتیمیک چند به آسایش وصل تو به هر وقت
از بادهٔ آسوده همی جام گرفتیمامروز چه ار صحبت ما گشت بریده
این نیز هم از صحبت ایام گرفتیم
آمد گه آنکه ساغر آریم
آواز چو عاشقان برآریمبر پشت چمن سمن برآمد
ما روی بر آن سمنبر آریمدر باغ چو بنگریم رویش
جانها به نثار بتگر آریماندر ره عاشقی ز باده
گر از سر لاف خود برآریمبا همت خود به عون دردی
از عالم عشق پر برآریمیک مر صلاح را مگر ما
در ره روش قلندر آریمچون مرکب عاشقی به معنی
اندر صف کم زنان در آریمگر جان و جهان و دین ببازیم
سرپوش زمانه در سر آریمدر خاک بسیط چون سنایی
نعت فلک مدور آریم
پسرا خیز تا صبوح کنیم
راح را همنشین روح کنیممفلسانیم یک زمان بگذار
از شرابی دو تا فتوح کنیمباده نوشیم بی ریا از آنک
با ریا توبهٔ نصوح کنیمحال با شعر فرخی آریم
رقص بر شعر بلفتوح کنیمور بود زحمتی ز ناجنسی
به نیازی دعای نوح کنیمور سنایی هنوز خواهد خفت
پیش ازو ما همی صبوح کنیم
جانا نخست ما را مرد مدام گردان
وانگه مدام در ده مست مدام گردانبر ما چو از لطافت مل را حلال کردی
بر خصم ما ز غیرت گل را حرام گرداندارالغرور ما را دارالسرور کردی
درالملام ما را دارالسلام گردانخامند و پخته مانا تو دو شراب داری
در خام پخته گردان در پخته خام گردانناهید زخمه‌زن را از لحنه سیر کردی
بهرام تیغ‌زن را از جام رام گردانما را به نام خود کن زان پس چنانکه خواهی
یا هوشیار دفتر یا مست جام گرداناکنون که روی ما را از غم چو کاه کردی
از عکس روی می را بیجاده فام گردانخواهی که نسر طایر پران به دامت افتد
از جزع دانه کردی از مشک دام گردانگمنام کرد ما را یک جام بادهٔ تو
در ده دو جام دیگر ما را چو نام گرداناز ما و خدمت ما چیزی نخیزد ای جان
هم تو بنا نهادی هم تو تمام گردانخواهی که گر سنایی گردد سمایی از عز
پیش غلام و دربان او را غلام گردان
خیز ای بت و در کوی خرابی قدمی زن
با شیفتگان سر این راه دمی زنبر عالم تجرید ز تفرید رهی ساز
در بادیهٔ هجر ز حیرت علمی زنبر هر چه ترا نیست ز بهرش مبر انده
وز هر چه ترا هست ز اسباب کمی زنجمع آر همه تفرقهٔ خویش به جهدت
بر ذات دعاوی ز معانی رقمی زناز علم و اشارات و عبارات حذر کن
وز زهد و کرامات گذشته بَرَمی زناز کفر و ز توحید مگو هیچ سخن نیز
پیرامن خود زین دو خطرها حرمی زنچون فرد شدی زین همه احوال به تصدیق
در شاهره فقر و حقیقت قدمی زن
جام را نام ای سنایی گنج کن
راح در ده روح را بی رنج کناین دل و جان طبیعت سنج را
یک زمان از می طریقت سنج کنتاج جان پاک را در راه دل
مفرش جانان جان آهنج کنکدخدای روح را در ملک عشق
بی تصرف چون شه شطرنج کنعقل دین‌دار سلامت جوی را
سنگ شنگولی عشق الفنج کنیا همه رخ گرد چون گلنار باش
یا همه دل باش و چون نارنج کنبا عمارت چند سازی همچو رنج
با خرابی ساز و همچون گنج کنخاک و باد و آب و آتش دشمنند
برگذر زین چار و نوبت پنج کن
ساقیا! مستان خواب‌آلوده را بیدار کن
از فروغ باده، رنگِ رویشان گلنار کنلاابالی پیشه‌گیر و عاشقی بر طاق نِه
عشق را در کار گیر و عقل را بیکار کنگر ز چرخ چنبری از غم همی خواهی نجات
دور باده پیش گیر و قصد زلف یار کنپنج حس و چار طبع از پنج باده برفروز
وز دو گیتی دل به یک بار از خوشی بیزار کندانشت بسیار باشد چون که اندک می خوری
دانشی کو غم فزاید؟ از می‌اش بردار کنور ز راه پنج حس خواهی که یار آید تو را
پنج باده نوش کن، هر پنج در مسمار کندوستار عشق گشتی، دشمن جانان مشو
چاکریِ می چون گرفتی، بندگی خمار کنور به عمر اندر به نادانی نشسته بوده‌ای
از زبان عاجزی یک‌دَم یک استغفار کن
رحل بگذار ای سنایی رطل مالامال کن
این زبان را چون زبان لاله یک دم لال کنیک زمان از رنگ و بوی باده روح‌القدس را
در ریاض قدس عنبر مغز و مرجان بال کنزهد و صفوت یک زمان از عشق در دوزخ فگن
حال و وقتت ساعتی در کار زلف و خال کندر میان زهد کوشان خویشتن قلاش ساز
در جهان می‌فروشان خویشتن ابدال کنشاهد شیرین نخواهد زاهدان تلخ را
شاهدی چون شهد خواهی رطل مالامال کنسرو خود را گوی ای سرو از پی گلزار رخ
خون روان در جویبار اکحل و قیفال کنتو به کژی ما به خدمت چون دو دالیم از صفت
یک الف را بهر الفت ردف جفتی دال کنخاک جسم و آب چشم ما به دست عشق تست
خاک را صلصال کردی آب را سلسال کنباز صیاد اجل را آتشین منقاردار
چرخ گیرای امل را کاغذین چنگال کندامن تر دامنان عقل در آخال کش
ساعد هودج کشان عشق پر خلخال کنعاشق مالست حرص و دشمن مالست می
مال دشمن را به سعی باده دشمن مال کنخال خود در چشم ما زن صبحهامان شام کن
زلف خود بر دوش خود نه روزهامان سال کنعشق یک رویست او را بر در عیسی نشان
عقل یک چشمست او را در صف دجال کنعشق را روز عزیمت باد بر فتراک بند
عقل را وقت هزیمت خاک در دنبال کنای سنایی خویش را چون طبع خرم وقت کن
روح را چون خود همایون بخت و فرخ فال کنخرقه و حالت به هشیاری محال و مخرقه‌ست
چون ز خود بی خود شدی در خرقهٔ دل حال کن
ساقیا برخیز و می در جام کن
در خرابات خراب آرام کنآتش ناپاکی اندر چرخ زن
خاک تیره بر سر ایام کنصحبت زنار بندان پیشه‌گیر
خدمت جمشید آذرفام کنبا مغان اندر سفالی باده خور
دست با زردشتیان در جام کنچون ترا گردون گردان رام کرد
مرکب ناراستی را رام کننام رندی بر تن خود کن درست
خویشتن را لاابالی نام کنخویشتن را گر همی بایدت کام
چون سنایی مفلس خودکام کن
ای سنایی قدح دمادم کن
روح ما را ز راح خرم کنلحن را همچو «لام» سر بفراز
جام را همچو «جیم» قد خم کنخشکسالیست کشت آدم را
فتح بابش تویی پر از نم کنحجرهٔ عقل را ز تحفهٔ روح
تازه چون سجده جای مریم کنهین که عالم گرفت دیو سپید
خیز تدبیر رخش رستم کنقفس بلبلان سیمین بال
سقف این سبزبام طارم کنرزم بر موج بحر اخضر ساز
بزم بر اوج چرخ اعظم کنهمه ره طوطیان چو زاغند
خویشتن را شکر مکن سم کنهر چه جز یار دام او بشکن
هر چه جز عشق نام او غم کنراز با عاشقان محرم گوی
ناز با شاهدان محرم کنخویشتن در حریم حرمت عشق
محرم بادهٔ محرم کنزین سپس با بهشتیان عشرت
در نهانخانهٔ جهنم کنز ره پنج در به یک دو سه می
چار دیوار عشق محکم کناز پی چشم زخم مشتی شوخ
دیگ سودای خویش سردم کنبندهٔ آن دو زلف پر خم شو
چاکری آن رخان خرم کنهمچو جمشید برفراز صبا
تکیه بر مسند شه جم کنپس چو جمشید بر نشین بر باد
همه را زیر نقش خاتم کنپری و دیو و جنی و انسی
حشرات زمین فراهم کنآن گهٔ بعد ازین سکندروار
گرد بر گرد سد محکم کنهمچو یاجوج اهل آتش را
از پر خویش هین رمارم کنسرنگون در سقر فگن همه را
دوزخ از چشمشان محشم کننقش ترتیب صوفیان فلک
به یک آسیب جرعه در هم کننه هواگیر چون سلیمان باش
نه هوس بخش همچو حاتم کنهمه اسلام هستی و مستیست
گر مسلمانی این مسلم کنیک دم از بی خودی سه باده بخور
چار تکبیر بر دو عالم کنهر چه هستی ست نام آن مستی
نسخ ماتم سرای آدم کنهمه این کن ولیک با محرم
چون نیابی مخنثی هم کناز خرد چشم اندکی بردار
وز کله پشم لختکی کم کن
خانهٔ طامات عمارت مکن
کعبهٔ آفاق زیارت مکننامهٔ تلبیس نهفته مخوان
جامهٔ ناموس قصارت مکنقاعدهٔ کار زمانه بدان
هر چه کنی جز به بصارت مکنسر به خرابات خرابی در آر
صومعه را هیچ عمارت مکنچون همه سرمایهٔ تو مفلسی‌ست
در ره افلاس تجارت مکنچون تو مخنث شدی اندر روش
قصهٔ معراج عبارت مکنتا نشوی در دین قلاش‌وار
خرقهٔ قلاشان غارت مکنعمر به شادی چو سنایی گذار
کار به سستی و حقارت مکن
آن جام لبالب کن و بردار مرا ده
اندک تو خور ای ساقی و بسیار مرا دههرکس که نیاید به خرابات و کند کبر
او را بر خود بار مده بار مرا دهمسجد به تو بخشیدم میخانه مرا بخش
تسبیح ترا دادم و زنار مرا دهای آنکه سر رندی و قلاشی داری
پس مرد منی دست دگر بار مرا دهای زاهد ابدال چو کردار برد می
سردی مکن آن بادهٔ کردار مرا ده
ساقیا مستان خواب‌آلوده را آواز ده
روز را از روی خویش و سوز ایشان ساز دهغمزهها سر تیز دار و طره‌ها سر پست کن
رمزها سرگرم گوی و بوسها سرباز دهسرخ روی ناز را چون گل اسیر خار کن
زرد روی آز را چون زر به دست گاز دهحربه و شل در بر بهرام خربط سوز نه
زخمه و مل در کف ناهید بر بط ساز دههم بخور هم صوفیان عقل را سرمست کن
هم برو هم صافیان روح را ره باز دهدر هوای شمع عشق و شمع می پروانه‌وار
پیشوای خلد و صدر سدره را پرواز دهچنگل گیراست اینک باز و باشهٔ عشق را
صعوه پیش باشه و آن کبک رازی باز دهپیش کان پیر منافق بانگ قامت در دهد
غارت عقل و دل و جان را هلا آواز دهپیش کز بالا درآید ارسلان سلطان روز
پیش من بکتاش سرمست مرابه گماز دهور همی چون عشق خواهی عقل خود را پاکباز
نصفیی پر کن بدان پیر دوالک باز دهگر همی سرمست خواهی صبح را چون چشم خود
جرعه‌ای زان می به صبح منهی غماز دهروزه چون پیوسته خواهد بود ما را زیر خاک
باده ما را زین سپس بر رسم سنگ‌انداز دهجبرییل اینجا اگر زحمت کند خونش بریز
خونبهای جبرییل از گنج رحمت باز دهبادبان راز اگر مجروح گردد ز آه ما
درپه‌ای از خامشی در بادبان راز دهوارهان یک دم سنایی را ز بند عافیت
تا دهی او را شراب عافیت پرداز ده
ای سنایی خیز و بشکن زود قفل میکده
بازخر ما را زمانی زین غمان بیهدهجام جمشیدی بیار از بهر این آزادگان
درد می درده برای درد این محنت زدهدرد صافی درده ای ساقی درین مجلس همی
تا زمانی می خوریم آسوده دل در میکدهمحتسب را گو ترا با مست کوی ما چکار
می چه خواهی ای جوان زین عاشقان دل زدهمیندانی کادم از کتم عدم سوی وجود
از برای مهربازان خرابات آمدهتا ترا روشن شود در کافری در ثمین
بت پرستی پیشه گیر اندر میان بتکده
جان جز پیش خود چمانه منه
طبع جز بر می مغانه منهباده را تا به باغ شاید برد
آنچنان در شرابخانه منهگرچه همرنگ نار دانه بود
نام او آب نار دانه منهدر هر آن خانه‌ای که می نبود
پای اندر چنان ستانه منهتا بود باغ آسمان گردان
چشم بر روی آسمانه منهروی جز بر جناح چنگ ممال
دست جو بر بر چغانه منهگر نخواهی که در تو پیچد غم
رنج بر طبع شادمانه منهبد و نیک زمانه گردانست
بر بد و نیک او بهانه منهبخردان بر زمانه دل ننهند
پس تو دل نیز بر زمانه منه
الا ای لعبت ساقی ز می پر کن مرا جامی
که پیدا نیست کارم را درین گیتی سرانجامیکنون چون توبه بشکستم به خلوت با تو بنشستم
ز می باید که در دستم نهی هر ساعتی جامینباید خورد چندین غم بباید زیستن خرم
که از ما اندرین عالم نخواهد ماند جز نامیهمی خور بادهٔ صافی ز غم آن به که کم لافی
که هرگز عالم جافی نگیرد با کس آرامیمنه بر خط گردون سر ز عمر خویشتن بر خور
که عمرت را ازین خوشتر نخواهد بود ایامیچرا باشی چو غمناکی مدار از مفلسی باکی
که ناگاهان شوی خاکی ندیده از جهان کامیمترس از کار نابوده مخور اندوه بیهوده
دل از غم دار آسوده به کام خود بزن گامیترا دهرست بدخواهی نشسته در کمین‌گاهی
ز غداری به هر راهی بگسترده ترا دامی
یادداشت: منبع استفاده شده برای انتخاب غزلها کتاب “در اقلیم روشنایی” از دکتر شفیعی کدکنی است.
هرکه چون من به کفرش ایمانست
از همه خلق او مسلمانستروی ایمان ندیده‌ای به خدا
گر به ایمان خویشت ایمانستای پسر مذهب قلندر گیر
که درو دین و کفر یکسانستخویشتن بر طریق ایشان بند
که طریقت طریق ایشانستدست ازین توبه و صلاح بدار
کاندرین راه کافری آنستراه تسلیم رو که عالم حکم
دام مرغان و مرغ بریانستملک تسلیم چون مسلم گشت
بهتر از ملک سلیمانستمردم صومعه مسلمان نیست
گر همه بوذرست و سلمانستساقیا در ده آن میی که ازو
آفت عقل و راحت جانستحاکی رنگ روی معشوقست
راوی بوی زلف جانانستمجلس از بوی او سمن‌زارست
خانه با رنگ او گلستانستاز لطافت هوای رنگینست
وز صفا آفتاب تابانستدر قدح همچو عقل و جان در تن
آشکارست اگرچه پنهانستتوبهٔ خویش و آن من بشکن
کین نه توبه است زور و بهتانستیک زمانم ز خویشتن برهان
کز وجودم ز خود پشیمانستچند گویی که می نخواهم خورد
که ز دشمن دلم هراسانستمی خور و مست خسب و ایمن باش
مجلس خاص خاص سلطانست
ساقیا بادهٔ صبوح بیار
دانهٔ دام هر فتوح بیارقبلهٔ ملت مسیح بده
آفت توبهٔ نصوح بیارهین که طوفان غم جهان بگرفت
می همزاد عمر نوح بیاروز پی نفی عقل و راحت روح
راح صافی چو عقل و روح بیاردلم از شعر انوری بگرفت
ای پسر قول بوالفتوح بیار
ای پسر بردهٔ قلندر گیر
پرده از روی کارها برگیرکفر و اسلام کار کس نکند
آشیان زین دو شاخ برتر گیراین دو معشوقهٔ دو قوم شدست
تو برو مذهب سه دیگر گیرپای دربند آن و این چه کنی
خودسری باش و کار از سر گیررهبران تو رهزنان تواند
کم این مشتی احمق خر گیرپیش کین رهبران رهت بزنند
راه بتخانهای آزر گیر
باز دوش آن صنم باده‌فروش
شهری از ولوله آورد به جوشصبحدم بود که می‌شد به وثاق
چون پرندوش نه بیهش نه به هوشدست برکرده به شوخی از جیب
چادر افکنده ز شنگی بر دوشدامن از خواب کشان در نرگس
دام دلها زده از مرزنگوشلالهاش از آتش می پروین پاش
زهره‌اش از باد سحر سنبلپوشپیشکارش قدح باده به دست
او یکی چنگ خوش اندر آغوشراهوی کرده بعمدا پرده
تا بود پرده درو پرده نیوشطلع الصبح علی اسعد فال
آن کش فتنه‌کش آفتکوشبم سه تا در عمل آورده چنانک
میر عالم نشنیدست به گوشقول این صوت چنان مطرب او
وای اگر شهر برآشفتی دوشای بسا شربت خون کز غم اوی
دوش گشتست بر آوازش نوشروستایی بچه‌ای شهر بسوخت
کس در این فتنه نباشد خاموشگر شبی دیگر از این جنس کند
درگه میر خراسان و خروش
آخر در زهد و توبه دربستم
وز بند قبول آن و این رستمبر پردهٔ چنگ پرده بدریدم
وز بادهٔ ناب توبه بشکستمبا آن بت کمزن مقامر دل
در کنج قمارخانه بنشستمچون نوبت حسن پنج کرد آن بت
زنار چهارگانه بربستماز رخصت عشق رخنه‌ای جستم
وز عادت مادر و پدر جستمچون پای بلا به جور بگشادم
بی‌باده مباد یک نفس دستمدر بتکده گاه مؤمن گبرم
در مصطبه گاه عاقل مستمدستم ز زبان خصم کوته شد
کامروز چنان که گویدم هستم
بدان عزمم که دیگر ره به میخانه کمر بندم
دل اندر وصل و هجر آن بت بیدادگر بندمبه رندی سر برافرازم به باده رخ برافروزم
ره میخانه برگیرم در طامات بربندمچو عریان مانم از هستی قباهای بقا دوزم
چو مفلس گردم از هستی کمرهای به زر بندمگرم یار خراباتی به کیش خویش بفریبد
به زنارش که در ساعت چو او زنار دربندمز خیر و شر چو حاصل شد سر از گردون برآرد خور
من نادان چه معنی را دل اندر خیر و شر بندمچو کس واقف نمی‌گردد همی بر سرّ کار او
همین بندم دل آخر به که در کار دگر بندم
مرا وقتی خوشست امروز و حالی
قدحها پر کنید و حجره خالیکه داند تا چه خواهد بود فردا
بزن رود و بیاور باده حالیرهی دلسوزتر از روز هجران
میی خوشتر ز شبهای وصالیز طبع خود نخواهد گشت گردون
اگر زو شکر گویی یا بنالیقدح بر دست من نه تا بنوشم
به یاد مجد دین زین‌المعالی
یادداشت: منبع استفاده شده برای انتخاب غزلها کتاب “مفلس کیمیافروش” از دکتر شفیعی کدکنی است.
انصاف در جبلت عالم نیامده است
راحت نصیب گوهر آدم نیامده استاز مادر زمانه نزاده است هیچکس
کو هم ز دهر نامزد غم نیامده استاز موج غم نجات کسی راست کو هنوز
بر شط کون و عرصهٔ عالم نیامده استاز ساغر زمانه که نوشید شربتی
کان نوش جانگزای‌تر از سم نیامده استگیتی تو را ز حادثه ایمن کجا کند؟
کو را ز حادثات امان هم نیامده استدزدی است چرخ نقب‌زن اندر سرای عمر
آری به هرزه قامت او خم نیامده استآسودگی مجوی که کس را به زیر چرخ
اسباب این مراد فراهم نیامده استبا خستگی بساز که ما را ز روزگار
زخم آمده است حاصل و مرهم نیامده استدر جامهٔ کبود فلک بنگر و بدان
کاین چرخ جز سراچهٔ ماتم نیامده استخاقانیا فریب جهان را مدار گوش
کو را ز ده، دو قاعده محکم نیامده است
در جهان هیچ سینه بی‌غم نیست
غمگساری ز کیمیا کم نیستخستگیهای سینه را نونو
خاک پر کن که جای مرهم نیستدم سرد از دهان بر آه جگر
بازگردان که یار همدم نیستهیچ یک خوشهٔ وفا امروز
در همه کشتزار آدم نیستکشتهای نیاز خشک بماند
کابرهای امید را نم نیستبه نواله هزار محرم هست
به گه ناله نیم محرم نیستگر بنالی به دوستی گوید
هان خدا عافیت دهد، غم نیستدانی آسوده کیست در عالم؟
آنکه مقبول اهل عالم نیستهست سالی دو روز شادی خلق
چون نکو بنگری همان هم نیستزانکه یک عید نیست در عالم
که در او صد هزار ماتم نیستخیز خاقانیا ز خوان جهان
که جهان میزبان خرم نیست
کار گیتی را نوائی مانده نیست
روز راحت را بقایی مانده نیستزان بهار عافیت که‌ایام داشت
یادگار اکنون گیایی مانده نیستوحشتی دارم تمام از هرکه هست
روشنم شد کآشنایی مانده نیستدل ازین و آن گریزان می‌شود
زانکه داند باوفایی مانده نیستزنگ اندُه گوهر عمرم بخورد
چون کنم که‌اندُه زدایی مانده نیستکوه آهن شد غمم وز بخت من
در جهان آهن ربایی مانده نیستبا عنا می‌ساز خاقانی از آنک
خوش دلی امروز جایی مانده نیست
در این عهد از وفا بوئی نمانده است
به عالم آشنارویی نمانده استجهان دست جفا بگشاد آوخ
وفا را زورِ بازویی نمانده استچه آتش سوخت بستان وفا را
که از خشک و ترش بویی نمانده استفلک جائی به موی آویخت جانم
کز آنجا تا اجل مویی نمانده استبه که نالم که اندر نسل آدم
بدیدم آدمی‌خویی نمانده استنظر بردار خاقانی ز دونان
جگر می‌خور که دلجویی نمانده است
تا جهان است از جهان اهل وفائی برنخاست
نیک عهدی برنیامد، آشنائی برنخاستگوئی اندر کشور ما برنمی‌خیزد وفا
یا خود اندر هفت کشور هیچ جائی برنخاستخون به خون می‌شوی کز راحت نشانی مانده نیست
خود به خود می‌ساز کز همدم وفائی برنخاستاز مزاج اهل عالم مردمی کم جوی از آنک
هرگز از کاشانهٔ کرکس همائی برنخاستباورم کن کز نخستین تخم آدم تا کنون
از زمین مردمی مردم گیائی برنخاستوحشتی داری برو با وحش صحرا انس گیر
کز میان انس و جان وحشت زدائی برنخاستکوس وحدت زن درین پیروزه گنبد کاندراو
از نوای کوس وحدت به نوائی برنخاستدرنورد از آه سرد این تخت نرد سبز را
کاندر او تا اوست خصل بی‌دغائی برنخاستمیل در چشم امل کش تا نبیند در جهان
کز جهان تاریک‌تر زندان سرائی برنخاستاز امل بیمار دل را هیچ نگشاید از آنک
هرگز از گوگرد تنها کیمیائی برنخاستاز کس و ناکس ببُر خاقانی‌آسا کز جهان
هیچ صاحب درد را صاحب دوائی برنخاست
پای گریز نیست که گردون کمان‌کش است
جای فراغ نیست که گیتی مشوش استماویز در فلک که نه بس چرب مشرب است
برخیز از جهان که نه بس خوب مفرش استچون مار ارقم است جهان گاهِ آزمون
کاندر درون کشنده و بیرون منقش استبا خویشتن بساز و ز کس مردمی مجوی
کان کو فرشته بود کنون اهرمن‌وش استبا هر که اُنس گیری از او سوخته شوی
بنگر که اُنس چیست مُصحف ز آتش استعالم نگشت و ما و تو گردنده‌ایم از آنک
گردون هنوز هفت و جهت همچنان شش استدر بند دور چرخ هم ارکان، هم انجم است
در زیر ران دهر هم ادهم، هم ابرش استخاقانیا منال که این ناله‌های تو
برساز روزگار نه بس زخمهٔ خوش است
زخم زمانه را در مرهم پدید نیست
دارو بر آستانهٔ عالم پدید نیستدر زیر آبنوس شب و روز هیچ دل
شمشادوار تازه و خرم پدید نیستهرک اندرون پنجرهٔ آسمان نشست
از پنجهٔ زمانه مسلم پدید نیستای دل به غم نشین که سلامت نهفته ماند
وی جم به ماتم آی که خاتم پدید نیستدردا که چنگ عمر شد ز ساز و بدتر آنک
سرنای گم به بودهٔ ماتم پدید نیستخاقانیا دمی که وبال حیات توست
در سینه کن به گور که همدم پدید نیست
زان بخششی که بر در عالم شد
اندُه نصیب گوهر آدم شدیارب چه نطفه بود نمی‌دانم
کز وی زمانه حاملهٔ غم شدلطف از مزاج دهر بشد گوئی
ای مرد، لطف چه، که وفا هم شدزیر سپهر کیست نمی‌دانم
کز گردش سپهر مسلم شددر هم شده است کارم و در گیتی
کار که دیده‌ای که فراهم شدایزد نیافرید هنوز آن دل
که‌اندر جهان درآمد و خرم شدزین چرخ عمرخوارِ سیه کاسه
در کام دل نواله همه سم شدزخمی رسید بر دل خاقانی
که‌اوقات او هزینهٔ مرهم شد
عافیت، کس نشان دَهَد؟ نَدَهَد
وز بلا، کس، اَمان دَهَد؟ نَدَهَدیک نَفَس تا که یک نَفَس بِزَنَم
روزگارم زمان دَهَد؟ نَدَهَددر دلم غُصِّه‌ای گره‌گیر است
چرخ، تسکینِ آن دَهَد؟ نَدَهَدکس، برایِ گره‌گشادنِ دل
غمگساری، نشان دَهَد؟ نَدَهَدآخر، این بادبانِ آتش‌بار
بَحْرِ غَم را کَران دَهَد؟ نَدَهَدموجِ کشتی‌شکاف بینَد مَرد
تکیه بر بادبان دَهَد؟ نَدَهَدز آسمان خواست داد، «خاقانی»
دادِ کس، آسمان دَهَد؟ نَدَهَد
هر زمانی بر دلم باری رسد
وز جهان بر جانم آزاری رسدچشم اگر بر گلستانی افکنم
از ره گوشم به دل خاری رسدنیست امیدم که در راه دلم
شحنهٔ امید را کاری رسدنیستم ممکن که در باغ جهان
دست من بر شاخ گلناری رسدآسمان گر فی‌المثل پاره کنند
زان نصیب من کله‌واری رسدزخمها را گر نجویم مرهمی
آخر افغان کردنم باری رسداز تو پرسم در چنین غم مرد را
جان رسد بر لب؟ بگو آری رسدپی گرفتم کاروان صبر را
بو که خاقانی به سرباری رسد
بوی وفا ز گلبن عالم نیافت کس
تا اوست اندر او دل خرم نیافت کسمنسوخ کن حدیث جهان را که در جهان
هرگز دو دوست یک‌دل و همدم نیافت کسآن حال کز وفای سگی باز گفته‌اند
دیری است تا ز گوهر آدم نیافت کسدر ساحت زمین مطلب کیمیای انس
کاندر خزانه‌های فلک هم نیافت کسچندین مگوی مرهم و مرهم که هر که بود
در خستگی فروشد و مرهم نیافت کسدر چار بالش عدم آی از بساط کون
کاینجا دم مراد مسلم نیافت کسچون قفل و پره آلت بند است روز و شب
زان لاجرم کلید در غم نیافت کسخاقانیا ز عالم وحشت مجوی انس
کانفاس عیسی از دم ارقم نیافت کس
از دهر غدر پیشه وفائی نیافتم
وز بخت تیره رای صفایی نیافتمبر رقعهٔ زمانه قماری نباختم
کورا بهر دو نقش دغایی نیافتمآن شما ندانم و دانم که تا منم
کار زمانه را سر و پایی نیافتمسایه است هم‌نشینم و ناله است هم‌دمم
بیرون ازین دو، لطف نمائی نیافتمای سایه نور چشمی و ای ناله انس دل
کاندر یگانگی چو شمایی نیافتماز دوستان عهد بسی آزموده‌ام
کس را بگاه عهد وفایی نیافتمزین پس برون عالم جویم وفا و عهد
کاندر درون عالم جایی نیافتمبر سینه شاخ شاخ کنم جامه شانه‌وار
کز هیچ سینه بوی رضایی نیافتممانا که مردمی به عدم بازرفت از آنک
نگذشت یک زمان که جفایی نیافتمدر بوستان عهد شنیدم که میوهاست
جستم به چند سال و گیایی نیافتمزان طبخ‌ها که دیگ سلامت همی پزد
خوش‌خوارتر ز فقر ابایی نیافتمبر زخمها که بازوی ایام می‌زند
سازنده‌تر ز صبح دوایی یافتمخاقانیا بنال که بر ساز روزگار
خوشتر ز نالهٔ تو نوایی نیافتم
روز دانش به ازین بایستی
آسمان مرد گزین بایستیرفته چون رفت طلب نتوان کرد
چشم ناآمده بین بایستیپیشگاه ستم عالم را
داور پیش نشین بایستیکیسهٔ عمر سپردیم به دهر
دهر غدار امین بایستیگر به اندازهٔ همت طلبم
فلکم زیر نگین بایستیسایهای ماند ز من، من غلطم
هستی سایه یقین بایستیناله گر سوی فلک رفت رواست
سایه‌باری به زمین بایستینیست صیادی و عالم پر صید
صید را شیر عرین بایستیکار خاقانی هم به بتر است
کار گیتی به از این بایستی
روی درکش ز دهر دشمن روی
پشت برکن به چرخ کافرخویمردمی از نهاد کس مطلب
خرمی از مزاج دهر مجویبا بلاها بساز و تن درده
کز سلامت نه رنگ ماند و نه بویدود وحشت گرفت چهرهٔ عمر
آب دیده بریز و پاک بشویاهل خواهی ز اهل عصر ببُر
انس خواهی میان انس مپویچند ازین یوسفان گرگ صفت
چند ازین دوستان دشمن رویدل خاقانی از جهان بگسست
باز شد رب لاتذرنی گوی
زین تنگنایِ وَحْشَت اگر باز رَسْتمی
خود را به آستانِ عَدَم باز بَسْتَمیگر راه بُرْدَمی سویِ این خیمهٔ کبود
آنگه نِشَسْتَمی که طنابش گُسَسْتَمیور دستِ من، به چرخ رسیدی چنان که آه
بند و طلسمِ او، همه، درهم شِکَسْتَمیگر ناوَکِ سَحَرْگَهِ من، کارگر شُدی
شَک نیستی که گُردهٔ گردون بِخَسْتَمیاین کارهایِ من که گره در گره شده‌ست
بُگْشادَمی یکایک اگر چیرهدستمیجُسْتَم میانِ خَلْق، سَلامَت نیافتم
ور بوی بُرْدَمی به کران، چون نِشَسْتَمی؟امروز، شوخ‌چَشْمان، آسوده‌خاطِرند
من شوخ‌چَشْم نیستم، ای کاش هستمیاز آسمان بیافتمی هر سعادتی
گر زین نَحوس‌خانهٔ شروان بِجَسْتَمیخاییدهٔ دهانِ جهانم چو نیشکر
ای کاش نیشکر نِیَمی من کَبَسْتَمیخاقانیِ گُهَرسَخُنَم ور نَبودَمی
از جورهایِ بَدگُهران باز رَسْتَمی
ترک خواهش کن و با راحت و آرام بخسب
خاطر آسوده ازین گردش ایام بخسببه ریا خواب چو زاهد نبود بیداری
چند جامی بکش از بادهٔ گلفام بخسبدر هوای چمن ای مرغ گرفتار منال
شب دراز است دمی در قفس و دام بخسبگر به خورشیدْ رخی، گرم شود آغوشی
تا دمِ صبحِ قیامت، ز سر شام بخسببالش از خُم کن و بستر بکن از لای شراب
بگْذر از ننگ، مُبرّا بشو از نام بخسبهمچو محمل برو اوقات به غفلت بگذار
در جهان، بی‌خبر از کفر و ز اسلام بخسبنغمهٔ من بشنو باده بکش مست بشو
شب ماه است به جانان به لب بام بخسب
حدیث توبه رها کن سبوی باده بیار
سرم کدو چکنی یک کدوی باده بیاردو قبله نیست روا، یا صلاح یا باده
سر صلاح ندارم سبوی باده بیاربه صبح و شام که گلگونه‌ای و غالیه‌ای است
مرا فریب مده رنگ و بوی باده بیارعنان شاهد دل گیر و دست پیر خرد
ز راه زهد بگردان به کوی باده بیارببین که عمر گریبان دریده می‌گذرد
بگیر دامنش از ره بسوی باده بیارمنادیان قدح را به جان زنم لبیک
چو من حریفی لبیک گوی باده بیارصبح گویم، سبوح گوی چون باشم
چو من ملامتیی رخصه جوی باده بیاربه جویبار بهشتت چه کار خاقانی
دل تو باغ بهشت است جوی باده بیار
خیز و به ایام گل بادهٔ گلگون بیار
نوبت دی فوت شد نوبت اکنون بیاردست مقامر ببوس نقش حریفان بخواه
بزم صبوحی بساز نزل دگرگون بیارشاهد دل ناشتاست درد زبان گز بده
مطرب جان خوش نواست نغمهٔ موزون بیارشرط صبوحی بود گاو زر و خون رز
خون سیاوش بده، گاو فریدون بیارپیش که یاوه شوند خرد وشاقان چرخ
بر بر گل عارضان ساغر گلگون بیارباده به کم کاسگان تا خط بغداد ده
بهر لب خاصگان یک دو خط افزون بیارغصهٔ ایام ریخت خون چو خاقانیی
شو دیت خون او زان می چون خون بیار
الصبوح ای دل که ما بزم قلندر ساختیم
چون مغان از قلهٔ می قبله‌ای برساختیمشاهدان آتشین لب آب دندان آمدند
کاب کار و کار آبی را بهم درساختیمخواجهٔ جان گو مسلسل باش چون راهب که ما
میرداد مجلس از زنار و ساغر ساختیمکشتی می داشت ساقی ما به جان لنگر زدیم
گفتی از دریای هستی برگ معبر ساختیمکشتی ما در گذشتن خواست از گیتی و لیک
هفته‌ای هم سوزن عیسیش لنگر ساختیمآن زمان کز آتشین کوثر شدیم آلوده لب
عنبرین دستارچه از زلف دلبر ساختیمبر پری‌روی سلیمانی برافشاندیم پاک
سبحه‌ها کز اشک داودی مزور ساختیمغصهٔ عالم نمی‌شاید فرو بردن به دل
زان به می با عالم پاکش برابر ساختیمخاک مجلس بود خاقانی به بوی جرعه‌ای
هم به بوی جرعه‌ای خاکش معطر ساختیم
سرمستم و تشنه، آب در ده
آن آتش‌گون گلاب در دهدر حجلهٔ جام آسمان رنگ
آن دختر آفتاب در دهآن خون سیاوش از خم جم
چون تیغ فراسیاب در دهیاقوت بلور حقه پیش آر
خورشید هوا نقاب در دهتا ز آتش غم روان نسوزد
آن طلق روان ناب در دهتا جرعه ادیم‌گون کند خاک
آن لعل سهیل تاب در دهمندیش که آب کار ما رفت
آوازهٔ کار آب در دهکس در ده نیست جمله مستند
بانگی بده خراب در دهزلف تو کمند توسنان است
مشکین سر زلف تاب در دهخاقانی را دمی به خلوت
بنشان و بدو شراب در ده
در صبوح آن راح ریحانی بخواه
دانهٔ مرغان روحانی بخواهیک دو جام از راه مخموری بخور
یک دو جنس از روی یکسانی بخواهساغری چون اشک داودی به رنگ
از پری‌روی سلیمانی بخواهدیدبان عقل را بربند چشم
چشم بندش آنچه می‌دانی بخواهزاهدان را آشکارا می بده
شاهدان را بوسه پنهانی بخواهجام خم کن جرعه بر خامان بریز
عذر تشویر از پشیمانی بخواهدست برکن، زلف بت‌رویان بگیر
پوزش خجلت ز نادانی بخواهاز سفالین گاو سیمین آهوان
عید جان را خون قربانی بخواهگر به مستی دست یابی بر فلک
زو قصاص جان خاقانی بخواه
ماه نو و صبح بین پیاله و باده
عکس شباهنگ بر پیاله فتادهروز به شب کرده‌ای به تیرگی حال
شب به سحر کن به روشنائی بادهاز پی آن تا حصار غم بگشائی
جام سوار آمدو قنینه پیادهجعد نشان بر جبین ساده و بنشین
زخمه برآور که نیک جعدی و سادهتشنهٔ عیشی جز از مغان مستان آب
کاب مغان است داد عیش تو دادهبیش ز بازار می مخر که به بازار
هیچ میی نیست آب برننهادهزر به بهای می جوینه مکن گم
آتش بسته مده به آب گشادهمی که دهی صاف ده چو آتش موسی
زو دم خاقانی آب خضر به زاده
فخرالدین عراقی:
ز دو دیده خون فشانم، ز غمت شب جدایی
چه کنم؟ که هست اینها گل خیر آشناییهمه شب نهاده‌ام سر، چو سگان، بر آستانت
که رقیب در نیاید به بهانهٔ گداییمژهها و چشم یارم به نظر چنان نماید
که میان سنبلستان چرد آهوی ختاییدرِ گلسِتان چشمم ز چه رو همیشه باز است؟
به امید آنکه شاید تو به چشم من درآییسر برگ گل ندارم، به چه رو روم به گلشن؟
که شنیده‌ام ز گلها همه بوی بیوفاییبه کدام مذهب است این؟ به کدام ملت است این؟
که کشند عاشقی را، که تو عاشقم چرایی؟به طواف کعبه رفتم به حرم رهم ندادند
که برون در چه کردی، که درون خانه آیی؟به قمارخانه رفتم، همه پاکباز دیدم
چو به صومعه رسیدم همه زاهد ریاییدر دیر می‌زدم من، که یکی ز در در آمد
که: درآ، درآ، عراقی، که تو خاص از آن مایی
