هر آنکس کو گرفتارست اندر منزلِ دنیا
نه درمانِ اجل دارد، نه سامان حَذَر داردکمر گیرد اجل، آن را که در شاهیّ و جباری،
زحل مهر نگین دارد، قمر طرف کمر دارداگر طبع تو از فرهنگ دارد فَرّ کیخسرو
وگر شخص تو اندر جنگ زور زال زر دارد،اگر تو فیالمثل ماهیّ و از گردون سپر داری
بسر عمر ترا لابد زمانه پِیسِپر داردایا سرگشتهٔ دنیا! مشو غِرّه به مهر او
که بس سرکش که اندر گور خشتی زیر سر دارد
سنایی
لَو أَنَّ كُلَّ نُفوسِ الناسِ رائِيَةٌ
كَرَأيِ نَفسي تَناءَت عَن خَزاياهاوَعَطَّلوا هَذِهِ الدُنِّيا فَما وَلَدوا
وَلا اِقتَنوا وَاِستَراحوا مِن رَزاياهااگر تمام مردم دارای عقیده ای چون اعتقاد من بودند از ایجاد بدی دست می کشیدند؛
و این دنیا را طلاق می گفتند، فرزند نمی زاییدند، ثروت و مال نمی اندوختند تا از بلا در امان باشند.
هَل يَغسِلُ الناسَ عَن وَجهِ الثَرى مَطَرٌ
فَما بَقوا لَم يُبارِح وَجهَهُ دَنَسُوَالأَرضُ لَيسَ بِمَرجُوٍّ طَهارَتُها
إِلّا إِذا زالَ عَن آفاقِها الأَنَسُتَناسَلوا فَنَمى شَرٌّ بِنَسلِهِمُ
وَكَم فُجورٍ إِذا شُبّانَهُم عَنَسواممکن است نسل بشر را بارانی از روی زمین بشوید؟ چون تا زمانی که بشر وجود دارد پلیدی معدوم نمیشود.
به پاکی زمین امیدی نیست مگر زمانی که وجود انسان از کرانه های آن زایل گردد.
زاد و ولد کردند و با نسل آنها بدی زیاد شد، اگر جوانان آنها ازدواج نمی کردند بدی به این حد نبود.
وَإِذا اِفتَكَرتَ فَما يَهيجُ تَفَكُّري
فيما أُكابِدُ غَيرَ لَومِ الناجِلِوَأَرَحتُ أَولادي فَهُم في نِعمَةِ ال
عَدَمِ الَّتي فَضَلَت نَعيمَ العاجِلِوَلَو أَنَّهُم ظَهَروا لَعانوا شِدَّةً
تَرميهُمُ في مُتلِفاتِ هَواجِلِجز سرزنش آنکس که دارای فرزند است، اندیشه ای که مرا ناراحت کند ندارم.
فرزندانم را در نعمت عدم که به نعمت دنیا برتری دارد آسوده گذاشتم. اگر آنها به دنیا می آمدند به بدبختی و سختی گرفتار می شدند و هلاک می گردیدند.
ما بِاِختِياري ميلادي وَلا هَرَمي
وَلا حَياتي فَهَل لي بَعدُ تَخييرُ
نه زادنم به اراده من بود و نه پیری و فرجامم و نه همه هستی ام! آیا پس از این مرا اختیاری خواهد بود؟
على الولد يجني والدٌ، ولو أنهم
وُلاةٌ على أمصارهم، خُطباءپدران (با تولید نسل) بر فرزندان جنایت می کنند، حتا اگر در آینده فرزندان آنها امیر و خطیب شوند.
إِذا لَم تَكُن دُنياكَ دارَ إِقامَةٍ
فَما لَكَ تَبنيها بِناءَ مُقيمِأَرى النَسلَ ذَنباً لِلفَتى لا يُقالُهُ
فَلا تَنكِحَنَّ الدَهرَ غَيرَ عَقيمِاگر دنیای تو جای اقامت نیست چرا در آن بنای استوار ایجاد می کنی.
تولید نسل گناهی نابخشودنی است، بنابراین جز با زنان نازا ازدواج مکن.
إذا شئت یوماً وُصلةً/ فخیر نساء العالمین عقیمها
اگر روزی میخواهی همنشینی داشته باشی، بهترینِ زنان جهان، نازای ایشان است.
و أکثر النسل یشقی الوالدان به، / فلیته کان عن آبائه دفعا
بیشتر فرزندان باعث بدبختی پدر و مادر می شوند، چنین نطفه ای کاش به ثمر نمی رسید.
یرون أبا القاهم فی مؤرب / من العقد ضلت حله الأرباء
فرزندان می بینند که پدران آنها را اسیر دامی کرده اند که خردمندان از گشودن بندهای آن عاجزند.
اذا کثر الناس شاع الفسا / د کما فسد القول لما کثر
اگر مردم زیاد شوند فساد شایع می شود، همانطور که سخن چون زیاد شده فاسد گردیده است
وَإِذا الفَتى كانَ التُرابُ مَآلَهُ
فَعَلامَ تَسهَرُ أُمُّهُ وَتُرَبِّتُ
چون سرانجام آدمی خاک خواهد بود، چرا مادر، برای تربیت فرزند بیخوابی بکشد.
متن عربی این بیت ابوالعلا:
وَإِذا أَرَدتُم لِلبَنينَ كَرامَةً
فَالحَزمُ أَجمَعُ تَركُهُم في الأَظهُرِ
غَنينا عُصوراً في عَوالِمَ جَمَّةٍ
فَلَم نَلقَ إِلّا عالَماً مُتَلاعِناإِذا فاتَهُم طَعنُ الرِماحِ فَمَحفِلٌ
تَرى فيهِ مَطعوناً عَلَيهِ وَطاعِناهَنيئاً لِطِفلٍ أَزمَعَ السَيرَ عَنهُمُ
فَوَدَّعَ مِن قَبلِ التَعارُفِ ظاعِناروزگاری در میان ملت های فراوان زیستیم. جز جهانی دائما در حال جنگ، چیزی ندیدیم.
زمانی هم که به یکدیگر نیزه نمی زنند، می بینی که در محفلی با طعنه های خود به هم آسیب می زنند.
خوشا به حال کودکی که عزم سفر از نزد ایشان کرد و پیش از آشنایی با آنها، وداعشان کرد و کوچید.
وَجَدتُ المَوتَ لِلحَيوانِ داءً
وَكَيفَ أُعالِجُ الداءَ القَديماوَما دُنياكَ إِلّا دارُ سوءٍ
وَلَستَ عَلى إِساءَتِها مُقيماأَرى وَلَدَ الفَتى عِبئاً عَلَيهِ
لَقَد سَعِدَ الَّذي أَمسى عَقيماأَما شاهَدتَ كُلَّ أَبي وَليدٍ
يَؤُمُ طَريقَ حَتفٍ مُستَقيمافَإِمّا أَن يُرَيِّبَهُ عَدُوّاً
وَإِمّا أَن يُخَلِّفَهُ يَتيمامرگ را بیماری جانداران یافتم. چگونه این درد کهن را درمان کنم؟!
دنیا چیزی نیست، مگر خانه بدی ها؛ و تو در مقابل بدکاری هایش شکیبا نیستی.
فرزندان انسان را باری بر دوش او می بینم. چه خوشبخت است کسی که نازاست!
آیا نمی بینی هر پدری را که راه مرگ را مستقیم می پیماید؟!
یا دشمنی برای خویش می پرورد؛ یا می میرد و یتیمی بر جای می گذارد!
وَلَيتَ وَليداً ماتَ ساعَةَ وَضعِهِ
وَلَم يَرتَضِع مِن أُمِّهِ النُفَساءِيَقولُ لَها مِن قَبلِ نُطقِ لِسانِهِ
تُفيدينَ بي أَن تُنكَبي وَتُسائيای کاش نوزاد در هنگام زادن می مرد و از مادرش شیر نمی نوشید.
نوزاد، پیش از اینکه به سخن درآید، به مادرش می گوید: جز بدی و بدبختی چه سودی از من می بری؟
أَتَحمِلُكَ الحَصانُ وَأَنتَ خالٍ
وَفي الهَيجاءِ يَحمِلُكَ الحِصانُتَصونُ الخَيلَ تَحتَكَ مِن وَجاها
وَإِن جاءَ الحِمامُ فَما تُصانُتا جنینی، مادرت تو را در رحم حمل می کند؛ و در میدان جنگ اسب، تو را حمل می کند.
اسبی را که زیر پای توست، از آسیب ها حفظ می کنی؛ اما هرگاه مرگ در رسد، کسی نیست تو را حفظ کند.
يا طفل حلّت بك الرزايا
فأنت منها صريم سَحربأي ذنب أخذت فيها
لم تجن إلا كذنب صحرای کودک! مصیبت ها و سختی ها بر تو وارد شد و از این روی، ناامید شدی.
به کدام گناه گرفتار شدی؟ مانند صُحر (دختر لقمان) برای گناه نکرده مجازات شدی.
تَواصَلَ حَبلُ النَسلِ ما بَينَ آدَمٍ
وَبَيني وَلَم يوصِلَ بِلامِيَ باءُریسمان نسل بین حضرت آدم و من متصل بود؛ اما من (با ازدواج نکردن) این ریسمان را بریدم.
عَلى الوُلدِ يَجني والِدٌ وَلَو أَنَّهُم
وُلاةٌ عَلى أَمصارِهِم خُطَباءُوَزادَكَ بُعداً مِن بَنيكَ وَزادَهُم
عَلَيكَ حُقوداً أَنَّهُم نُجَباءُيَرَونَ أَباً أَلقاهُمُ في مُؤَرَّبٍ
مِنَ العَقدِ ضَلَّت حَلَّهُ الأُرَباءُپدر با تولید مثل بر فرزندان جنایت می کند؛ هرچند در آینده فرزندانش حاکم و خطیب سرزمین های خود شوند.
دوری فرزندانت از تو بیشتر می شود و کینه آن ها نسبت به تو می افزاید. آن ها انسان هایی نجیب اند!
پدری را می بینند که آن ها را در دشواری ای بزرگ افکنده است؛ گره سختی که زیرکان هم از گشودن آن عاجزند.
لَو دَرى الطائِرُ المُوَكِّرُ بِالعُقبى
أَبى أَن يَهُمَّ بِالتَوكيرِاگر پرنده تخم گذار از عاقبت کار اگاهی داشته باشد، از تخم گذاشتن و جوجه آوردن خودداری می کند.
لَو أنّ بنيَّ أفضل أهل عصري
لَما آثرت أن أحظى بنسلاگر بهترین فرزندان روزگار خود را می داشتم باز هم به دنبال لذت فرزندزایی نبودم.
فليت حوّاء عقيماً غدت
لا تلد الناس ولا تحبلای کاش حوّا سترون بود و مردم را نمی زایید و آبستن نمی شد.
كُلٌّ عَلى مَكروهِهِ مُسبَلُ
وَحازِمُ الأَقوامِ لا يُنسِلُفَسلٌ أَبو عالَمِنا آدَمٌ
وَنَحنُ مِن والِدِنا أَفسَلُهمه مردم از کارهای ناپسند، گستاخ می شوند و مردمان باهوش به فرزندزایی نمی پردازند.
پس بپرس و بگو که آدم پدر این جهانی ماست. آیا ما از پدرمان پاک تریم؟
خَيرٌ لِآدَمَ وَالخَلقِ الَّذي خَرَجوا
مِن ظَهرِه أَن يَكونوا قَبلُ ما خُلِقوابرای آدم و فرزندانی که از پشت او زاده شده اند؛ بهتر آن بود که هرگز آفریده نمی شدند.
كوني الثُرَيّا أَو حَضارِ أَو ال
جَوزاءَ أَو كَالشَمسِ لا تَلِدُفَلَتِلكَ أَشرَفُ مِن مُؤَنِّثَةٍ
نَجَلَت فَضاقَ بِنَسلِها البَلَدُچونان اختران آسمانی ثریا، حضار، جوزا و خورشید باش که فرزندی را نمی زایند.
و آنان والاتر از زنانی هستند که می زایند و با فرزندان خود زمین را تنگ می کنند.
خَيرُ النِساءِ اللَواتي لا يَلِدنَ لَكُم
فَإِن وَلَدنَ فَخَيرُ النَسلِ ما نَفَعابهترین زنان کسانی هستند که برایتان بچه نمی آورند ولی اگر بچه دار شدند منفعت ما در بهترین فرزندان آنان است.
وَمَن رُزِقَ البَنينِ فَغَيرُ ناءٍ
بِذَلِكَ عَن نَوائِبَ مُسقِماتِفَمِن ثُكلٍ يَهابُ وَمِن عُقوقٍ
وَأَرزاءٍ يَجِئنَ مُصَمِّماتِوَإِن نُعطَ الإِناثَ فَأَيُّ بُؤسٍ
تَبَيَّنَ في وجوهِ مُقَسَّماتِکسی که صاحب فرزند شود از مصائب روزگار در امان نخواهد ماند.
این مصائب عبارتند از مرگ فرزند که تحمل آن دشوار است و نافرمانی آنها و بلاهای گونه گون دیگر.
و اگر دخترانی به تو عطا شود، چه بیچارگی هایی که در صورت زیبای آنها خواهی دید!
نادى حَشا الأُمِّ بِالطِفلِ الَّذي اِشتَمَلَت
عَلَيهِ وَيحَكَ لا تَظهَر وَمُت كَمَدافَإِن خَرَجتَ إِلى الدُنيا لَقيتَ أَذىً
مِنَ الحَوادِثِ بَلحَ القَيظَ وَالجَمَداوَما تَخَلَّصُ يَوماً مِن مَكارِهِها
وَأَنتَ لا بُدَّ فيها بالِغٌ أَمَداوَرُبَّ مِثلَكَ وافاها عَلى صِغَرٍ
حَتّى أَسَنَّ فَلَم يَحمَد وَلا حَمِدالا تَأمَنِ الكَفُّ مِن أَيّامِها شَلَلاً
وَلا النَواظِرُ كَفّاً عَنِّ أَو رَمَدااندرون مادر، طفلی را که در بر گرفته بود، فراخواند: وای بر تو! ظاهر نشو و غمگین و افسرده بمیر!
که اگر به دنیا آمدی، با اذیت و آزاری از حوادث مواجه می شوی، گرما و سرما را رها کن.
و تو روزی از مصائب و بلایای آن رها نمی گردی و تو به ناچار مدتی طولانی در آن باقی هستی.
و چه بسیار چون تو در کودکی و کوچکی به آن رسید و پیر گشت و ستایش نشد و ستایش نکرد.
و دست در روزگار آن، از فلج شدن در امان نیست و نه چشمان از نابینایی و درد چشم در امانند.
أَلا تَفَكَّرتَ قَبلَ النَسلِ في زَمَنٍ
بِهِ حَلَلتَ فَتَدري أَينَ تُلقيهِتَرجو لَهُ مِن نَعيمِ الدَهرِ مُمتَنَعاً
وَما عَلِمتَ بِأَنَّ العَيشَ يُشقيهِشَكا الأَذى فَسَهِرتَ اللَيلَ وَاِبتَكَرَت
بِهِ الفَتاةُ إِلى شَمطاءَ تَرقيهِوَأُمُّهُ تَسأَلُ العَرّافَ قاضِيَةً
عَنهُ النُذورَ لَعَلَّ اللَهَ يُبقيهِوَأَنتَ أَرشَدُ مِنها حينَ تَحمِلُهُ
إِلى الطَبيبِ يُداويهِ وَيَسقيهِوَلَو رَقى الطِفلَ عيسى أَو أُعيدَ لَهُ
بُقراطُ ما كانَ مِن مَوتٍ يُوَقّيهِآیا قبل از آن که فرزندی بیاوری اندیشیده ای که در چه دوره ای زندگی می کنی تا بدانی او را کجا می اندازی.
به او امیدواری در حالی که او از نعمت های روزگار محروم است و تو نمی دانی که زندگی او را بدبخت می کند.
او از درد، بی تابی می کند و تو باید شب را بیدار بمانی و زن جوان باید صبح زود بیدار شود تا او را پرورش دهد.
مادرش نزد فالگیر می رود تا بلایا را از او دور کند و خدا او را نگه دارد.
و بدتر از مادرش تو هستی که باید او را نزد طبیب ببری تا مداوایش کند و شفا یابد.
و البته اگر این کودک را نزد عیسی ببری یا بقراط هم معاینه اش کند باز هم نمی توانند او را از مرگ برهانند.
أَيا سارِحاً في الجَوِّ دُنياكَ مَعدِنٌ
يَفورُ بِشَرٍّ فَاِبغَ في غَيرِها وَكرافَإِن أَنتَ لَم تَملِك وَشيكَ فِراقِها
فَعِفَّ وَلا تَنكِح عَواناً وَلا بِكراوَأَلقاكَ فيها والِداكَ فَلا تَضَع
بِها وَلَداً يَلقى الشَدائِدَ وَالنُكراای کسی که در آسمان پرواز می کنی بدان که دنیای تو چون معدنی است که همواره شر از آن بیرون می آید پس در جای دیگری لانه بساز.
هر لحظه ممکن است اینجا را ترک بگویی پس عفّت پیشه کن و با زنان یا دختران باکره ازدواج نکن.
والدینت تو را در این دنیا انداخته اند ولی تو نباید فرزندی بیاوری که با سختی ها و بدی ها دست و پنجه نرم کند.
تَثاءَبَ عَمروٌ إذ تَثاءَبَ خالِدٌ
بِعَدوى فَما أَعَدَتنِيَ الثُؤباءُاگر خالد خمیازه بکشد عمرو هم می کشد چرا که مسری است و من نگذاشتم فرزندآوری بشر به من سرایت کند.
أعدى عدو لابن آدمَ خلتُه
ولد يكونُ خروجُه من ظَهرهبدترین دشمن فرزند آدم را بچه خودش می دانم که از پشت خودش بوجود آمده است.
خِصاؤُكَ خَيرٌ مِن زَواجِكَ حُرَّةً
فَكَيفَ إِذا أَصبَحتَ زَوجاً لِمومِسِوَإِنَّ كِتابَ المَهرِ فيما اِلتَمَستَهُ
نَظيرُ كِتابِ الشاعِرِ المُتَلَمِّسِفَلا تُشهِدَنَّ فيهِ الشُهودَ وَأَلقِهِ
إِلَيهِم وَعُد كَالعائِرِ المُتَشَمِّسِاخته شدن تو بهتر از آن است که با زنی آزاده ازدواج کنی چه برسد به آن که آن زن ناپاک باشد.
سند ازدواج با بدبختی هایی که برایت می آورد مثل نامه ملتمس است.
پس برای ازدواجت شاهد نیاور، سند را جلوی آنان بینداز و مثل شتر رم کرده فرار کن.
منابع ترجمه ها:
کاوه ای پیدا نخواهد شد، امید
کاشکی اسکندری پیدا شود…
مهدی اخوان ثالث
این بیت، نه ستایش استبداد است و نه نفی آزادی؛ بلکه اعترافی نومیدانه به بنبستِ تاریخی است. کاوه، نماد قیام مردمی است؛ اما وقتی مردم فرسوده، خاموش و پراکندهاند، دیگر کاوهای زاده نمیشود. اسکندر، هرچند بیگانه و ویرانگر، دستکم حرکت میآورد. این بیت، فریاد جامعهای است که آنقدر از سکون به ستوه آمده که حتی حرکتِ ویرانگر را به ایستاییِ مرگبار ترجیح میدهد.
ازیشان یکی بود فرزانهتر
بپرسید ازو از قضا و قدرکه انجام و فرجام چونین سخن
چه گونهاست و این بر چه آید ببنچنین داد پاسخ که جوینده مرد
دوان و شب و روز با کارکردبود راه روزی برو تار و تنگ
بجوی اندرون آب او با درنگیکی بی هنر خفته بر تخت بخت
همی گل فشاند برو بر درختچنینست رسم قضا و قدر
ز بخشش نیابی به کوشش گذر
بپرسید و گفتش چه دیدی شگفت
کزان برتر اندازه نتوان گرفتچنین گفت با شاه بوزرجمهر
که یک سر شگفتست کار سپهریکی مرد بینیم با دستگاه
کلاهش رسیده به ابر سیاهکه او دست چپ را نداند ز راست
ز بخشش فزونی نداند نه کاستیکی گردش آسمان بلند
ستاره بگوید که چونست و چندفلک رهنمونش به سختی بود
همه بهر او شوربختی بود!
شاهنامه فردوسی
آن به که شب و روز به می پیوندیم
بر گردش روزهای چون شب خندیم
تا چند دل اندر غم عالم بندیم
پیداست که ما ز اهل عالم چندیم
ادیب صابر
از اسرارنامه:
خوش است این کهنه دیر پرفسانه
اگر نه مردنستی در میانهدرین محنت سرا اینست ماتم
که ما را میبنگذارند با همخوشستی زندگانی و کیستی
اگر نه مرگ ناخوش درپیستینشاط ار هست بی دوران غم نیست
وجود ار هست بی خوف عدم نیستخوشی جویی ز عالم سرکشی را
ز عالم نیست دورانی خوشی را
مرا باری دل از گردون فرومرد
ز بس کس کو برآورد و فرو بردکرا این گنبد گردان بر آرد
که نه در عاقبت از جان برآرد
گرت ملک جهان زیر نگین است
بآخر جای تو زیر زمین استنماند کس بدنیا جاودانی
بگورستان نگر گر میندانیجهان را چون رباطی با دو در دان
کزین در چون درآیی بگذری زانتو غافل خفته وز هیچت خبرنه
بخواهی مرد گر خواهی وگرنهکسی کش مرگ نزدیکی رسیدست
چنین گویند کو رگ برکشیدستتو هم ای سست رگ بگشای دیده
کز اول بودهٔ رگ برکشیدهترا گر تو گدایی گر شهنشاه
سه گز کرباس و ده خشتست هم راهاگر ملکت ز ماهی تا بماهست
سرانجامت برین دروازه راهستچو بر بندند ناگاهت زنخدان
همه ملک جهان آنجا، زنخ دانز هر چیزی که داری کام وناکام
جدا میبایدت شد در سرانجامبسی کردست گردون دست کاری
نخواهد بود کس را رستگاریبدین عمری که چندین پیچ دارد
مشو غره که پی بر هیچ دارد
چه مقصودست چندین رنج بردن
که چون شمعی فرو خواهیم مردنجهان بی هیچ باقی خوش سراییست
ولی چون نیست باقی این بلاییستجهان بگذار و بگذر زین سخن زود
چو باقی نیست در باقیش کن زودتو تا بودی ز دنیا خسته بودی
بهر ره جان کنی پیوسته بودینه هرگز لقمهای بی قهر خوردی
نه هرگز شربتی بی زهر خوردیهزاران سیل خونین بر دلت بست
که تا بادی ز عالم بر دلت جستتو خود اندیشه کن گر کاردانی
که تا خود مرگ به یا زندگانیهزاران غم فرو آمد برویت
که تا یک آب آمد در گلویتهمه دنیا بیک جو غم نیرزد
چه یک جو نیم ارزن هم نیرزدغم دنیا مخور ای دوست بسیار
که در دنیا نخواهد ماند دیارچه مینازی بدین دنیای غدار
که تو کرکس نئی گر اوست مردارهمه تخم جهان برداشته گیر
بدست آورده و بگذاشته گیر
از الهی نامه:
ز دیری گه ترا ای چرخ گردان
روانست آسیا برخون مردانشگفتا کارِ تو ای چرخ ناساز
که در خاک افکنی پروردهٔ نازجهانا حاصل پروردن ما
چه خواهد بود جز خون خوردن ماکس از خون خوردن تو نیست آگاه
که پنهان میکنی در خاک و در چاه
همچنین:
جهان را پادشاهی پاکدین بود
که مُلک عالَمش زیرِ نگین بودنبودش در همه عالم نظیری
که بودش از همه عالم گزیریسواد ملکش از مَه تا به ماهی
ز شرقش تا به غربش پادشاهیحکیمانی که پیش شاه بودند
که اِجریخوارهٔ درگاه بودندچنین گفت ای عجب روزی به ایشان
که حالی میرود بر من پریشاندلم را آرزوئی بس عجب خاست
نمیدانم که این از چه سبب خاستمرا سازید یک انگشتری پاک
که هر وقتی که باشم نیک غمناکچو در وی بنگرم، دلشاد گردم
ز دست تُرکِ غم آزاد گردموگر دلشاد گردم نیز از بخت
چو در وی بنگرم، غمگین شوم سختحکیمان زو امان جُستند یکچند
نشستند آن بزرگان خردمندبسی اندیشه و فکرت بکردند
بسی خونابهٔ حسرت بخَوردندبه آخر اتّفاقی جزم کردند
به یک ره بر نگینی عزم کردندکه بنگارند بر وی این رقم زود:
که «آخر بگذرد این نیز هم زود»چو ملک این جهان ملکی روندهست
به ملک آن جهان شد هر که زندهست
عطار نیشابوری، الهی نامه
آن شنیدی که در ولایت شام
رفته بودند اشتران به چرامشتر مست در بیابانی
کرد قصد هلاک نادانیمرد نادان ز پیش اشتر جَست
از پیَش میدوید اشتر مستمرد در راه خویش چاهی دید
خویشتن را در آن پناهی دیدشتر آمد به نزد چه ناگاه
مرد بفگند خویش را در چاهدستها را به خار زد چون ورد
پایها نیز در شکافی کرددر ته چه چو بنگرید جوان
اژدها دید باز کرده دهاندید از بعد محنت بسیار
زیر هر پاش خفته جفتی ماردید یک جفت موش بر سر چاه
آن سپید و دگر چو قیر سیاهمیبریدند بیخ خاربنان
تا درافتد به چاه مرد جوانمرد نادان چو دید حالت بد
گفت یارب چه حالتست این خوددر دَمِ اژدها مکان سازم
یا به دندان مار بگدازماز همه بدتر این که شد کین خواه
شتر مست نیز بر سرِ چاهآخرالامر تن به حکم نهاد
ایزدش از کرم دری بگشاددید در گوشهای خار نحیف
اندکی زان ترنجبین لطیفاندکی زان ترنجبین برکند
کرد پاکیزه در دهان افگندلذّت آن بکرد مدهوشش
مگر آن خوف شد فراموششتویی آن مرد و چاهت این دنیی
چار طبعت بسان این افعیآن دو موش سیه سفید دژم
که بُرد بیخ خار بُن در دمشب و روزست آن سپید و سیاه
بیخ عمر تو میکنند تباهاژدهایی که هست بر سرِ چاه
گور تنگست زان نهای آگاهبر سرِ چاه نیز اشتر مست
اجل است ای ضعیف کوته دستخاربُن عمر تست یعنی زیست
میندانی ترنجبین تو چیستشهوتست آن ترنجبین ای مرد
که ترا از دو کَون غافل کرد
(سنایی، حدیقة الحقیقه)
حکایت مرگ ققنوس
هست ققنس طرفه مرغی دلستان
موضع این مرغ در هندوستانسخت منقاری عجب دارد دراز
همچو نی در وی بسی سوراخ بازقربِ صد سوراخ در منقار اوست
نیست جفتش، طاق بودن کارِ اوستهست در هر ثُقبه آوازی دگر
زیر هر آوازِ او رازی دگرچون به هر ثُقبه بنالد زار زار
مرغ و ماهی گردد از وی بیقرارجملهٔ پرّندگان خامش شوند
در خوشیّ بانگ او بیهش شوندفیلسوفی بود دمسازش گرفت
علم موسیقی ز آوازش گرفتسالِ عمر او بُوَد قربِ هزار
وقت مرگ خود بداند آشکارچون ببرّد وقتِ مردن دل ز خویش
هیزم آرَد گِردِ خود ده حُزمه بیشدر میان هیزم آید بیقرار
دردهد صد نوحه خود را زار زارپس بدان هر ثُقبهای از جان پاک
نوحهای دیگر برآرد دردناکچونکه از هر ثُقبه همچون نوحهگر
نوحهٔ دیگر کند نوعی دگردر میان نوحه از اندوهِ مرگ
هر زمان بر خود بلرزد همچو برگاز نفیر او همه پرّندگان
وز خروش او همه درّندگانسوی او آیند چون نظّارگی
دل ببرّند از جهان یکبارگیاز غمش آن روز در خون جگر
پیش او بسیار میرد جانورجمله از زاریّ او حیران شوند
بعضی از بیقوّتی بیجان شوندبس عجب روزی بُوَد آن روزِ او
خون چکد از نالهٔ جانسوزِ اوباز چون عمرش رسد با یک نفس
بال و پر برهم زند از پیش و پسآتشی بیرون جهَد از بال او
بعدِ آن آتش بگردد حال اوزود در هیزم فتد آتش همی
پس بسوزد هیزمش خوشخوش همیمرغ و هیزم هر دو چون اخگر شوند
بعد از اخگر نیز خاکستر شوندچون نمانَد ذرهای اخگر پدید
ققنسی آید ز خاکستر پدیدآتش آن هیزم چو خاکستر کند
از میان، ققنسبچه سر برکندهیچکس را در جهان این اوفتاد
کو پس از مردن بزاید نابزاد؟گر چو ققنس عمرِ بسیارت دهند
هم بمیری هم بسی کارت دهندسالها در ناله و در درد بود
بیولد، بیجفت، فردی فرد بوددر همه آفاق پیوندی نداشت
محنت جفتی و فرزندی نداشتآخرالامرش اجل چون یاد داد
آمد و خاکسترش بر باد دادتا بدانی تو که از چنگ اجل
کس نخواهد برد جان چند از حیَلدر همه آفاق کس بیمرگ نیست
وین عجایب بین که کس را برگ نیستمرگ اگرچه بس درشت و ظالم است
گردن آن را نرم کردن لازم استگرچه ما را کارِ بسیار اوفتاد
سختتر از جمله، این کار اوفتاد
عطار نیشابوری، منطق الطیر
خوانش ابیاتی از حافظ:
سینه مالامال درد است ای دریغا مرهمی
دل ز تنهایی به جان آمد خدا را همدمیچشم آسایش که دارد از سپهر تیزرو؟
ساقیا جامی به من ده تا بیاسایم دمیزیرکی را گفتم: «این احوال بین»، خندید و گفت:
«صعبروزی، بوالعجبکاری، پریشانعالمی»
فغان که با همه کس غایبانه باخت فلک
که کس نبود که دستی از این دَغا ببرد
حال شهر اینست حال ساکنانش را مپرس
کارشان صعب است صبریشان دهد پروردگارمضطرب، آشفته خاطر، تنگدل، اندوهناک
هم وضیع و هم شریف و هم صغیر و هم کباردست از تریاک کوتاه است و جان اندر خطر
پا نهی تاریک شب چون بر در سوراخ ماراز پریشانی فرامش کرده مادر طفل خویش
بلکه رفته شیر هم از یاد طفل شیرخوارهر جماعت در خیالی هر گروه اندر غمی
این که چون آرام گیرد وان که چون گیرد قرارچون قوی زور آورد دارد ضعیفان را که پاس
گر جهد بادی به دامان که آویزد غبارگرگهای تیز دندان را که دندان بشکنند
وین لگد زن استران را چون توان کردن جدار
وحشی بافقی
